Трансгранічныя злачынствы рэжыму: ад паветранага пірацтва да гібрыднай вайны

Сустрэча з мігрантамі каля пункта пропуску «Брузгі». Фота: president.gov.by

Злачынная дзейнасць рэжыму Лукашэнкі не абмяжоўваецца межамі Беларусі. Яна эвалюцыянавала ад пераследу дыяспары да актаў, якія пагражаюць міжнароднай бяспецы. Менавіта гэтыя дзеянні далі сусветнай супольнасці значна больш прававых інструментаў для адказу, бо яны непасрэдна закранаюць юрысдыкцыю іншых дзяржаў.

Эпізод 1: Захоп рэйса Ryanair (дзяржаўнае паветранае пірацтва)

Затрыманы самалёт Ryanair у Мінску. Фота: delfi.lt

23 мая 2021 года беларускія ўлады пад ілжывым падставай «мінавання» і пры дапамозе знішчальніка МіГ-29 прымусілі да пасадкі ў Мінску грамадзянскі самалёт, які ляцеў з Афін у Вільнюс, каб арыштаваць Рамана Пратасевіча.

Прававая кваліфікацыя:

• Грубейшае парушэнне Чыкагскай канвенцыі 1944 г. (бяспека палётаў).

• Акт незаконнага ўмяшання, які падпадае пад Манрэальскую канвенцыю 1971 г. (барацьба з актамі, што пагражаюць грамадзянскай авіяцыі).

Пазіцыя афіцыйнага Мінска:

Улады Беларусі настойвалі на версіі пра «ліст ад ХАМАС», дзе нібыта была пагроза выбуху.Дырэктар Дэпартамента авіяцыі Арцём Сікорскі сцвярджаў, што дзеянні дыспетчараў былі «рэкамендацыйнымі».

Аднак канчатковы даклад ІКАО (ліпень 2022) цалкам абверг афіцыйную версію. ІКАО ўстанавіла, што паведамленне пра бомбу было загадзя ілжывым і з’яўлялася актам незаконнага ўмяшання, арганізаваным беларускімі ўладамі.

Гістарычны прэцэдэнт:

Справа аб выбуху над Локербі (1988). Яно прывяло да міжнароднай ізаляцыі Лівіі, санкцый ААН і вымушанай выдачы падазраваных. Прэцэдэнт паказвае: злачынствы супраць міжнароднай авіяцыі маюць вельмі высокую палітычную цану.

Эпізод 2: Інструменталізаваны міграцыйны крызіс

Мігранты на беларуска-польскай мяжы. Фота: SCANPIX / TASS / Leta

Пачынаючы з лета 2021 года беларускія ўлады арганізавалі дастаўку тысяч мігрантаў з Блізкага Усходу ў Мінск, а затым сілай і падманам скіроўвалі іх на штурм межаў Польшчы і Літвы.

Прававая кваліфікацыя:

• Парушэнне Палермскіх пратаколаў ААН супраць транснацыянальнай арганізаванай злачыннасці, у прыватнасці Пратакола супраць незаконнага ўвозу мігрантаў.

• Можа быць кваліфікавана як злачынства супраць чалавечнасці (арт. 7(1)(k) Рымскага статута), бо людзей свядома выкарыстоўвалі як «жывы шчыт», асуджаючы на пакуты і смерць у лясах. Гэта падрабязна задокументавала Amnesty International.

Пазіцыя афіцыйнага Мінска:

• «Віна Захаду» — ЕС нібыта сам разбамбіў краіны, адкуль бягуць мігранты.

• «Жорсткасць Польшчы» — прапаганда перакладае адказнасць на польскіх памежнікаў.

• «Аслабленне кантролю праз санкцыі» — улады сцвярджаюць, што «не могуць» стрымліваць паток мігрантаў.

Механізмы адказнасці

Трансгранічны характар злачынстваў адкрывае новыя магчымасці для правасуддзя, якія былі недаступныя пры «унутраных» рэпрэсіях.

1. Нацыянальная юрысдыкцыя пацярпелых краін

Польшча і Літва маюць поўнае права расследаваць:

• міграцыйны крызіс як акт гібрыднай агрэсіі,

• інцыдэнт з Ryanair — бо самалёт ляцеў у Вільнюс і быў зарэгістраваны ў Польшчы.

2. Юрысдыкцыя МУС праз «перасячэнне мяжы»

Гэта найцікавейшы юрыдычны механізм. Хаця Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута, Польшча і Літва — удзельніцы.

Прэцэдэнт: справа М’янма/Бангладэш.МУС абвясціў, што мае юрысдыкцыю над дэпартацыяй, бо злачынства завяршаецца на тэрыторыі краіны-ўдзельніцы (Бангладэш).Аналагічна, прымусовае перамяшчэнне мігрантаў завяршаецца ў Польшчы/Літве, што дае Прокурору МУС магчымасць пачаць расследаванне.

3. Іск Літвы ў Міжнародны суд ААН

Літва ўжо падала пазоў супраць Беларусі, абвінавачваючы Мінск у парушэнні Пратакола ААН супраць незаконнага ўвозу мігрантаў, бо беларускія ўлады свядома арганізавалі і накіроўвалі паток мігрантаў у рамках палітычнага ціску на ЕС.

Выснова

Нападаючы на суседзяў, рэжым Лукашэнкі сам даў ім у рукі прававыя інструменты для пераследу. Ён выйшаў з «доміка» суверэнітэту і апынуўся пад прамой юрысдыкцыяй Еўрапейскіх судоў і, патэнцыйна, Гаагі.

---