Сустрэча з мігрантамі каля пункта пропуску «Брузгі». Фота: president.gov.by Злачынная дзейнасць рэжыму Лукашэнкі не абмяжоўваецца межамі Беларусі. Яна эвалюцыянавала ад пераследу дыяспары да актаў, якія пагражаюць міжнароднай бяспецы. Менавіта гэтыя дзеянні далі сусветнай супольнасці значна больш прававых інструментаў для адказу, бо яны непасрэдна закранаюць юрысдыкцыю іншых дзяржаў. Эпізод 1: Захоп рэйса Ryanair (дзяржаўнае паветранае пірацтва) Затрыманы самалёт Ryanair у Мінску. Фота: delfi.lt 23 мая 2021 года беларускія ўлады пад ілжывым падставай «мінавання» і пры дапамозе знішчальніка МіГ-29 прымусілі да пасадкі ў Мінску грамадзянскі самалёт, які ляцеў з Афін у Вільнюс, каб арыштаваць Рамана Пратасевіча. Прававая кваліфікацыя: Грубейшае парушэнне Чыкагскай канвенцыі 1944 г. (бяспека палётаў). Акт незаконнага ўмяшання, які падпадае пад Манрэальскую канвенцыю 1971 г. (барацьба з актамі, што пагражаюць грамадзянскай авіяцыі). Пазіцыя афіцыйнага Мінска: Улады Беларусі настойвалі на версіі пра «ліст ад ХАМАС», дзе нібыта была пагроза выбуху.Дырэктар Дэпартамента авіяцыі Арцём Сікорскі сцвярджаў, што дзеянні дыспетчараў былі «рэкамендацыйнымі». Аднак канчатковы даклад ІКАО (ліпень 2022)  цалкам абверг афіцыйную версію. ІКАО ўстанавіла, што паведамленне пра бомбу было загадзя ілжывым  і з’яўлялася актам незаконнага ўмяшання , арганізаваным беларускімі ўладамі. Гістарычны прэцэдэнт: Справа аб выбуху над Локербі (1988) . Яно прывяло да міжнароднай ізаляцыі Лівіі, санкцый ААН і вымушанай выдачы падазраваных. Прэцэдэнт паказвае: злачынствы супраць міжнароднай авіяцыі маюць вельмі высокую палітычную цану. Эпізод 2: Інструменталізаваны міграцыйны крызіс Мігранты на беларуска-польскай мяжы. Фота: SCANPIX / TASS / Leta Пачынаючы з лета 2021 года беларускія ўлады арганізавалі дастаўку тысяч мігрантаў з Блізкага Усходу ў Мінск, а затым сілай і падманам скіроўвалі іх на штурм межаў Польшчы і Літвы. Прававая кваліфікацыя: Парушэнне Палермскіх пратаколаў ААН супраць транснацыянальнай арганізаванай злачыннасці, у прыватнасці Пратакола супраць незаконнага ўвозу мігрантаў. Можа быць кваліфікавана як злачынства супраць чалавечнасці  (арт. 7(1)(k) Рымскага статута), бо людзей свядома выкарыстоўвалі як «жывы шчыт», асуджаючы на пакуты і смерць у лясах. Гэта падрабязна задокументавала Amnesty International. Пазіцыя афіцыйнага Мінска: «Віна Захаду»  — ЕС нібыта сам разбамбіў краіны, адкуль бягуць мігранты. «Жорсткасць Польшчы»  — прапаганда перакладае адказнасць на польскіх памежнікаў. «Аслабленне кантролю праз санкцыі»  — улады сцвярджаюць, што «не могуць» стрымліваць паток мігрантаў. Механізмы адказнасці Трансгранічны характар злачынстваў адкрывае новыя магчымасці для правасуддзя, якія былі недаступныя пры «унутраных» рэпрэсіях. 1. Нацыянальная юрысдыкцыя пацярпелых краін Польшча і Літва маюць поўнае права расследаваць: міграцыйны крызіс як акт гібрыднай агрэсіі, інцыдэнт з Ryanair — бо самалёт ляцеў у Вільнюс і быў зарэгістраваны ў Польшчы. 2. Юрысдыкцыя МУС праз «перасячэнне мяжы» Гэта найцікавейшы юрыдычны механізм. Хаця Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута, Польшча і Літва — удзельніцы. Прэцэдэнт: справа М’янма/Бангладэш .МУС абвясціў, што мае юрысдыкцыю над дэпартацыяй , бо злачынства завяршаецца на тэрыторыі краіны-ўдзельніцы (Бангладэш).Аналагічна, прымусовае перамяшчэнне мігрантаў завяршаецца ў Польшчы/Літве , што дае Прокурору МУС магчымасць пачаць расследаванне. 3. Іск Літвы ў Міжнародны суд ААН Літва ўжо падала пазоў супраць Беларусі, абвінавачваючы Мінск у парушэнні Пратакола ААН супраць незаконнага ўвозу мігрантаў, бо беларускія ўлады свядома арганізавалі і накіроўвалі паток мігрантаў у рамках палітычнага ціску на ЕС. Выснова Нападаючы на суседзяў, рэжым Лукашэнкі сам даў ім у рукі  прававыя інструменты для пераследу. Ён выйшаў з «доміка» суверэнітэту  і апынуўся пад прамой юрысдыкцыяй Еўрапейскіх судоў і, патэнцыйна, Гаагі.

А. Лукашэнка. Фота: president.gov.by З 24 лютага 2022 года рэжым Беларусі стаў саўдзельнікам агрэсіі супраць Украіны. Гэта адкрыла самы небяспечны для яго юрыдычны фронт. Важна адрозніваць «злачынства агрэсіі»  (сам факт развязвання вайны) і «ваенныя злачынствы»  (канкрэтныя зверствы). Гэты артыкул прысвечаны другім. Кваліфікацыя дзеянняў вышэйшага палітычнага і ваеннага кіраўніцтва Беларусі У міжнародным праве (арт. 25(3)(с) Рымскага статута) саўдзел  ( aiding and abetting ) — гэта аказанне дапамогі ў здзяйсненні злачынства, ведаючы  пра яго намер. 1. Прадастаўленне тэрыторыі для атак Уварванне расійскіх войскаў у Кіеўскую вобласць (дзе былі зверствы ў Бучы і Ірпені) адбывалася з тэрыторыі Беларусі . Забеспячэнне лагістыкі, аэрадромаў і шпіталяў для гэтай групоўкі — гэта прамы саўдзел  ваенных злачынстваў, учыненых гэтай групоўкай. 2. Ракетныя абстрэлы Запускі ракет з тэрыторыі Беларусі (задокументаваныя, напрыклад, праектам «Беларускі Гаюн» ) па грамадзянскіх аб’ектах ва Украіне — гэта ваеннае злачынства  (умыснае нападзенне на грамадзянскіх, арт. 8(2)(b) Статута). Беларускія вайскоўцы, якія садзейнічалі запуску, з’яўляюцца саўдзельнікамі . 3. Дэпартацыя ўкраінскіх дзяцей Найбольш прамое і даказальнае абвінавачанне. Пад выглядам «аздараўлення» ў беларускія санаторыі (напрыклад, «Дубрава») вывезлі тысячы ўкраінскіх дзяцей , у тым ліку сірот. Прававая кваліфікацыя: Гэта цяжкае ваеннае злачынства — незаконная дэпартацыя  і перамяшчэнне  (арт. 8(2)(a)(vii) Рымскага статута) і грубае парушэнне арт. 49 Чацвёртай Жэнеўскай канвенцыі. За гэта МУС ужо выдаў ордэры на Пуціна і Львову-Белову. Пазіцыя афіцыйнага Мінска Рэжым карыстаецца рыторыкай «гуманітарнай місіі» і «саюзніцкага абавязку»: «Мы не бок канфлікту»  — Беларусь «прыкрывае тыл» Расіі, але не ўдзельнічае ў баях. «Дзеці на аздараўленні»  — Лукашэнка сцвярджае, што Беларусь «па-брацку» прымае дзяцей з Данбасу. «Гэта гуманітарная місія»  — прапагандыст Аляксей Талай настойвае, што вываз — выключна гуманітарная акцыя. Аднак даследаванне Yale Humanitarian Research Lab  паказвае: дзяцей русіфікуюць , падвяргаюць ідэалагічнай апрацоўцы  і ваеннаму выхаванню , што забаронена міжнародным гуманітарным правам. Механізмы адказнасці: МУС і гістарычны прэцэдэнт Тут сітуацыя радыкальна адрозніваецца ад «унутраных» рэпрэсій. Украіна прызнала юрысдыкцыю МУС (арт. 12(3) Статута). Гэта азначае: МУС мае поўную юрысдыкцыю  расследаваць ваенныя злачынствы на тэрыторыі Украіны, незалежна ад грамадзянства асобаў, якія да іх датычныя. Гістарычны прэцэдэнт (поспех): справа Чарльза Тэйлара (Ліберыя) Тэйлар быў прэзідэнтам Ліберыі, але яго судзіў Трыбунал па Сьера-Леоне. Асудзілі яго не за злачынствы ў сваёй краіне , а за саўдзел і падбухторванне  ( aiding and abetting ) паўстанцаў у суседняй дзяржаве.Гэта ідэальная аналогія для Лукашэнкі: ён нясе адказнасць за ваенныя злачынствы ва Украіне, забяспечыўшы тэрыторыю, інфраструктуру і лагістыку  (у абмен на падтрымку Расіі). Выснова Саўдзел Беларусі ў вайне — самае юрыдычна ўразлівае месца  рэжыму. За ваенныя злачынствы  (дэпартацыя дзяцей) — юрысдыкцыя МУС прамая і неаспрэчная . Справа аб дэпартацыі — самы кароткі шлях  да міжнародных ордэраў на арышт вышэйшага кіраўніцтва Беларусі.

Фота ілюстрацыйнае Нюрнбергскі трыбунал назваў агрэсію «вышэйшым міжнародным злачынствам», бо менавіта яна «ўтрымлівае ў сабе назапашанае зло ўсіх іншых злачынстваў». Што такое злачынства агрэсіі? Калі ваенныя злачынствы — гэта зверствы падчас вайны , то агрэсія — гэта сам факт яе развязвання . Гэта «злачынства лідараў»  (leadership crime), якое могуць учыніць толькі найвышэйшыя палітычныя і ваенныя кіраўнікі. Вызначэнне агрэсіі прыведзена ў Рэзалюцыі 3314 (XXIX) Генеральнай Асамблеі ААН (1974 г.). Агрэсія — гэта не толькі прамое ўварванне, але і: «Дзеянні дзяржавы, якая дазваляе выкарыстанне сваёй тэрыторыі іншай дзяржавай для здзяйснення акта агрэсіі». (Артыкул 3, пункт «f» Рэзалюцыі 3314) Беларускі кантэкст: Гэта дакладнае юрыдычнае апісанне дзеянняў рэжыму Лукашэнкі 24 лютага 2022 года. Само злачынства замацавана ў Артыкуле 8 bis Рымскага статута. Пазіцыя афіцыйнага Мінска: Рэжым адмаўляе агрэсію, выкарыстоўваючы рыторыку «прэвентыўнай абароны» і «саюзніцкага абавязку»: «Прэвентыўны ўдар»:  Лукашэнка сцвярджаў, што калі б РФ не пачала «спецаперацыю», Украіна «ўдарыла б» па Беларусі. «Абарона Саюзнай дзяржавы»:  удзел апраўдваецца неабходнасцю «абароны ад НАТА». Складанасці правасуддзя: «Прабел у юрысдыкцыі» МУС Асноўная праблема: юрысдыкцыя Міжнароднага крымінальнага суда ў дачыненні да злачынства агрэсіі абмежаваная. Паводле Артыкула 15 bis Рымскага статута, МУС не можа  расследаваць агрэсію, калі краіна-агрэсар (РФ або Беларусь) не ратыфікавала  Статут і Кампальскія папраўкі. Нават прызнанне Украінай юрысдыкцыі МУС тут не дапамагае. Вынік: МУС можа судзіць Лукашэнку за ваенныя злачынствы  (дэпартацыя дзяцей), але не можа судзіць  за сам факт развязвання вайны. Рашэнне: Спецыяльны трыбунал па агрэсіі (СТПА) Каб закрыць гэты «прабел», Украіна і яе саюзнікі (Core Group з 40+ краін) ствараюць адмысловы трыбунал ad hoc . Гістарычны прэцэдэнт (поспех): Нюрнбергскі трыбунал (1945). Створаны саюзнікамі для суда над нацысцкім кіраўніцтвам. Менавіта Нюрнберг увёў паняцце «злачынства супраць міру» (старое імя агрэсіі) і асудзіў Герынга, Рыбентропа і іншых. Крытыка (апаненты): Пазіцыя РФ і КНР:  называюць трыбунал «нелегітымным» і «палітычна матываваным». Скептыцызм Глабальнага Поўдня:  краіны накшталт ЮАР і Бразіліі кажуць пра «выбарчае правасуддзе» і пытаюцца: «А дзе быў трыбунал за ўварванне ў Ірак у 2003 годзе?» Нягледзячы на крытыку, ПАСЕ і Еўрапарламент рашуча падтрымалі стварэнне трыбуналу з юрысдыкцыяй над кіраўніцтвам РФ і Беларусі. Выснова Рэжым Лукашэнкі нясе адказнасць па двух асобных треках : За ваенныя злачынствы (дэпартацыя дзяцей)  — яго будзе судзіць Міжнародны крымінальны суд. За злачынства агрэсіі (развязванне вайны)  — яго будзе судзіць Спецыяльны трыбунал, які ствараецца цяпер па прыкладзе Нюрнберга.

Фота ілюстрацыйнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(e) Рымскага статута: пазбаўленне волі з парушэннем асноўных нормаў. Артыкул 7(1)(f): катаванні. Артыкул 7(1)(k): іншыя бесчалавечныя дзеянні (умовы ўтрымання, выкарыстанне хлору). С.Д. быў 24-гадовым інжынерам-праграмістам у мінскай IT-кампаніі. Ён належаў да тыпу людзей, якіх называюць «апалітычнымі». Ніколі не хадзіў на выбары, не складаўся ў рухах. Вечарам 9 жніўня 2020 года ў яго скончылася малако. Ён выйшаў у краму — усяго 500 метраў ад дому, на праспекце Дзяржынскага. На ім былі звычайныя джынсы, байка і заплечнік з ноўтбукам — толькі што закончыў змену на «аддалёнцы». Атмасфера ў горадзе была напружаная. Са двароў чуліся крыкі і хлопкі, але С.Д. думаў, што да крамы і назад дабяжыць хутка. На выхадзе з крамы ён сутыкнуўся з двума мужчынамі ў грамадзянскім і масках, якія выскачылі з чорнай безыменнай машыны. «Куды, с…ка?» — тое, што ён паспеў пачуць, перад тым як яго збілі з ног і пачалі біць нагамі. Пакет з малаком і хлебам застаўся ляжаць на асфальце. Яго зацягнулі ў бус, дзе на падлозе ўжо ляжалі яшчэ трое мужчын. Яго прывезлі ва Фрунзенскае РУУС. Там яго і яшчэ некалькі дзесяткаў людзей паставілі на калені ва ўнутраным дворыку, тварам да сцяны, з паднятымі ўверх рукамі. Тых, хто апускаў рукі ад стомы, білі дубінкамі па спіне і галёнах. «Яны называлі нас "змагарамі" і "наркаманамі", — успамінаў С.Д. — Патрабавалі пароль ад тэлефона. Я адмовіўся. Тады адзін наступіў бярцамі на маю кісць. Я закрычаў ад болю і назваў пароль». Бліжэй да поўначы іх, ужо збітых і зняважаных, адвезлі ў ЦІП на Акрэсціна. «Заселены» быў асобным катаваннем. Людзей прымушалі распранацца дагала ў калідоры, прысядаць, а потым бегчы па гэтым калідоры, пакуль амапаўцы білі іх па ягадзіцах і спінах. Потым пачаўся ад, які С.Д. называе «спуск у Дантэ». Яго кінулі ў 4-месную камеру №15. Калі яго ўштурхнулі ўнутр, там ужо было 44 чалавекі. «Мы стаялі. Проста стаялі, як у аўтобусе ў гадзіну пік. Немагчыма было не тое што легчы — сесці. Людзі стогналі. Спёка была пякельная, бетонныя сцены мокрыя ад поту і кандэнсату. У кутку была "параша", але дабрацца да яе было немагчыма. Людзі былі вымушаныя спраўляць патрэбу проста пад сябе». Так прайшлі першыя суткі. Ім не давалі ні вады, ні ежы. Спалі стоячы, па чарзе абапіраючыся адзін на аднаго. На другія суткі, паводле С.Д., у некаторых пачаліся галюцынацыі і панічныя атакі. «Уначы, — расказваў ён праваабаронцам, — мы пачулі, што ў дзвярах адчынілася "кармушка". Мы падумалі, што дадуць вады. Але адтуль хлынула едкая струя. Гэта была хлорка. Яны залілі канцэнтраваны раствор проста на падлогу камеры. Дыхаць стала немагчыма. У мяне адразу пачаўся апёк слізістай, паленыя вочы, я задыхаўся і кашляў крывёю. Людзі білася ў дзверы, крычалі "Дапамажыце!". А за дзвярыма мы чулі смех: "Дэзінфекцыя, твары! Каб вы перадохлі!"». Праз трое сутак С.Д. выцягнулі з камеры. Ён ледзь стаяў — ногі апухлі і сталі як два сінія слупы. У невялікім кабінеце на экране ноўтбука з’явілася жанчына — «суд па Skype». Суддзя, нават не паглядзеўшы на яго, зачитала пратакол, у якім сцвярджалася, што С.Д. «удзельнічаў у несанкцыянаваным мітынгу, выкрыкваў лозунгі і размахваў рукамі». «Вы прызнаеце віну?» «Я ішоў у краму», — прахрыпеў ён. «Пятнаццаць сутак», — безуважна адказала яна. На Акрэсціна ён правёў яшчэ чатыры дні, пасля чаго яго, паўбяссозннага, проста выкінулі за вароты — патрэбна была камера для новай партыі затрыманых. У бальніцы дыягнаставалі ЧМТ, хімічны апёк дыхальных шляхоў, шматлікія гематомы і пералом двух рэбраў. Праз паўгода, баючыся завядзення ўжо крымінальнай справы, С.Д. уцёк з Беларусі.«Я дагэтуль сплю з уключаным святлом, — прызнаўся ён. — І калі адчуваю пах хлоркі ў басейне, у мяне пачынаецца паніка. Яны не проста хацелі нас пакараць. Яны хацелі нас зламаць, растаптаць, паказаць, што мы — не людзі».

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута: пераслед ідэнтыфікуемай групы (крытыкаў улады) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(e): самавольнае пазбаўленне волі. А.Б., 45 гадоў, працаваў слесарам-рамонтнікам на Мінскім трактарным заводзе. Ён быў з тых, каго называюць «працоўнай костачкай» — 20 гадоў на адным прадпрыемстве, павага ў цэху, двое дзяцей, іпатэка. У палітыку ніколі не ўмешваўся, але ў 2020 годзе яго «прарвала». Ён бачыў, як яго калег, што выйшлі на страйк, звальнялі, білі, цягалі ў КДБ. Унутранае абурэнне патрабавала выхаду. Выхадам стаў Telegram. Падпісаўся на некалькі, на думку ўлады, «экстрэмісцкіх» каналаў і па вечарах, пасля змены, пачаў «ваяваць» у каментарыях. Пад выдуманым нікам «МТЗ-Сіла» ён пісаў тое, што думаў. У 2021 годзе, пасля чарговага жорсткага прысуду, ён пакінуў пад пастом пра аднаго суддзю каментар: «Гарэць табе ў пекле, прыслужнік». А пад фота амапаўца, які біў жанчыну, напісаў: «Спадзяюся, дзеці гэтага … (нецэнзурна) пабачаць, хто іх бацька» . Гэта было некалькі радкоў чыстага, бяссільнага гневу. Напісаў — і забыўся. Праз восем месяцаў, у 5:30 раніцы, у яго кватэру ўламаліся байцы СОБР. Яны не звонілі. Яны выразалі замок. А.Б. сцягнулі з ложка, скруцілі рукі. На вачах у спалоханай жонкі і дзяцей на яго надзелі кайданкі. «Што адбываецца?!» — крычаў ён. «Дапісаўся, "Сіла"», — усміхнуўся адзін з сілавікоў. Яго адвезлі ў Следчы камітэт. Следчы, малады лейтэнант, кінуў перад ім тэчку з распечаткамі яго каментарыяў. Нік быў дэананімізаваны. «Вашы?» — спытаў следчы. А.Б. быў ашаломлены. «Мае… напэўна… Я не памятаю. Гэта ж проста словы ў інтэрнэце». «"Проста словы", — пераймаў следчы. — А вось Крымінальны кодэкс так не думае». А.Б. выставілі абвінавачанні па двух артыкулах: Артыкул 369 КК РБ : «Абраза прадстаўніка ўлады» (за каментар пра суддзю). Артыкул 130 КК РБ : «Развіццё сацыяльнай варожасці і розні» (за каментар пра амапаўца, аднесенага да «сацыяльнай групы» сілавікоў). «Якое разпаліванне? — не разумеў А.Б. — Я проста раззлаваўся!» «Вашы каментары, — манатонна зачытваў следчы, — фарміравалі ў грамадстве негатыўны вобраз прадстаўнікоў улады, падрывалі яе аўтарытэт і спрыялі эскалацыі напружанасці, разпалваючы сацыяльную варожасць па прыкмеце прафесійнай прыналежнасці». А.Б. змясцілі ў СІЗА на «Валадарцы». 45-гадовы рабочы апынуўся ў камеры з дваццаццю такімі ж «палітычнымі»: айцішнікам, студэнтам, анархістам, урачом. Усе яны сядзелі за «словы». Суд быў паказальным. Судзілі яго ў тым самым судзе, суддзю з якога ён «абразіў». Суддзя (уже іншы) вёў працэс з відавочнай непрыязнасцю. Адвакат спрабаваў давесці, што ў каментарыях не было «разпалівання», а была «эмацыйная ацэначная рэакцыя». Што «супрацоўнікі АМАП» не з’яўляюцца асобнай «сацыяльнай групай». Прокурор запатрабаваў 4 гады калоніі. У апошнім слове А.Б. спрабаваў дастукацца:«Ваша гонар, я 20 гадоў адпрацаваў на заводзе. Я сумленны работнік. Я не тэрарыст. Я не экстрэміст. Я проста не мог маўчаць, калі бачыў несправядлівасць. Няўжо за словы, сказаныя ў эмоцыях, можна сажаць на 4 гады? У мяне дзеці…» Прысуд: 4 гады калоніі агульнага рэжыму . Калі яго выводзілі, жонка крыкнула: «Я люблю цябе!»Ён абярнуўся і сказаў канваірам: «За што, мужыкі? За словы?» Канваіры адвярнуліся. «Справа аб каментарыях» стала адной з тысяч. Дзяржава паставіла на паток крыміналізацыю любога іншадумства. Звычайны рабочы быў прыраўнены да небяспечнага злачынца і кінута ў турму за некалькі радкоў у інтэрнэце — таму што рэжым абвясціў вайну не толькі дзеянням, але і думкам сваіх грамадзян.

Сілавікі правялі вобшук і апячаталі офіс Беларускай асацыяцыі журналістаў. Крыніца: bbc.com Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута: пераслед ідэнтыфікуемай групы (незалежных журналістаў) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(k): іншыя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае знішчэнне прафесіі). Д.С., 30 гадоў, быў адным з найлепшых журналістаў-расследавальнікаў у краіне. Ён працаваў у галоўным незалежным навінавым партале Беларусі (назавём яго «Партал»). Яго спецыялізацыяй былі не пратэсты, а карупцыя ў вышэйшых эшалонах улады. Ён раскрываў схемы закупак лекаў, будаўніцтва элітнай нерухомасці для чыноўнікаў і бізнэсу, набліжанага да сям’і Лукашэнкі. Пасля 2020 года яго праца стала не проста складанай, а немагчымай. Улады пачалі татальную зачыстку інфармацыйнай прасторы. Спачатку «Партал» пазбавілі статусу СМІ. Потым заблакавалі сайт. А ў 2021 годзе КДБ абвясціў «Партал» і ўсе яго сацсеткі… «экстрэмісцкім фармаваннем». Гэта змяніла ўсё. Любая праца на «Партал» — нават адпраўка фотаздымка ці паведамлення ў рэдакцыю — прыраўноўвалася да «ўдзелу ў экстрэмісцкім фармаванні» (арт. 361-1 КК Рэспублікі Беларусь), што каралася да 7 гадоў пазбаўлення волі. Рэдакцыя была вымушана тэрмінова эвакуявацца ў Варшаву і Вільнюс. Д.С. выехаў разам з калегамі. Але ў Беларусі заставаліся яго сталыя бацькі. Бацька цяжка захварэў і меў патрэбу ў складанай аперацыі. У пачатку 2023 года, нягледзячы на ўсе ўгаворы, Д.С. вырашыў паехаць у Мінск. Ён ехаў як прыватная асоба, «чысты» — без працоўнага ноўтбука, з пустым тэлефонам. Ён спадзяваўся праехаць незаўважана. Яго знялі з аўтобуса на мяжы. Двое ў грамадзянскім моўчкі ўзялі яго пад рукі. «Прайдзіце, Дзмітрый. Мы вас дачакаліся». Яго адразу павезлі ў СІЗА КДБ. Абвінавачанне, якое яму прад’явілі, шакавала нават адваката. Яму інкрымінавалі не толькі «ўдзел у экстрэмісцкім фармаванні». Яму прад’явілі «дзяржаўную здраду» (арт. 356 КК РБ). Логіка КДБ была наступнай: працуючы ў «экстрэмісцкім фармаванні» («Партале»), Д.С. публікаваў расследаванні пра карупцыю. Гэтыя расследаванні, паводле следства, «дыскрэдытавалі Рэспубліку Беларусь на міжнароднай арэне», «нанасялі ўрон нацыянальнай бяспецы» і былі «дапамогай замежным дзяржавам у варожай дзейнасці». Іншымі словамі, яго журналісцкая праца — артыкулы пра крадзеж чыноўнікаў — была афіцыйна прыраўнаная да дзяржаўнай здрады. Допыты вёў асабіста палкоўнік КДБ. «На каго працуеш, Дзіма? — пытаў ён. — На палякаў? На амерыканцаў? Колькі табе плацяць за тое, што прадаеш Радзіму?». «Я працую на сваіх чытачоў, — адказваў Д.С. — Я пішу праўду». «Твая "праўда" — гэта здрада, — адрэзаў палкоўнік. — Ты — інфармацыйны дыверсант. І сядзець будзеш як дыверсант». Суд праходзіў у абласным судзе ў закрытым рэжыме. На матэрыялы справы стаяў грыф «Сакрэтна». Адвакат знаходзіўся пад падпіскай аб неразгалошванні нават дэталяў абвінавачання. У залу не дапусцілі нават маці Д.С. Працэс ператварыўся ў фармальнасць. «Доказамі» яго «здрады» сталі яго ўласныя артыкулы за апошнія тры гады. Прокурор заявіў, што Д.С., «выкарыстоўваючы прафесійныя навыкі, мэтанакіравана збіраў і перадаваў замежным арганізацыям (рэдакцыі "Партала") звесткі, якія дыскрэдытуюць вышэйшае кіраўніцтва краіны, з мэтай дэстабілізацыі сітуацыі». Прысуд: 10 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. «Яны стварылі юрыдычны прэцэдэнт, — паспеў шапнуць Д.С. адвакату. — Яны афіцыйна абвясцілі, што журналістыка — гэта дзяржаўная здрада. Што пісаць праўду пра ўладу — злачынства, роўнае шпіянажу. Яны забілі прафесію». Д.С. этапавалі ў калонію, дзе яго адразу змясцілі ў ПКТ (памяшканне камернага тыпу) як «схільнага да экстрэмізму». Яму забаранілі перапіску і спатканні. Рэжым цалкам ізаляваў аднаго з самых небяспечных для сябе людзей — чалавека, які ўмеў знаходзіць і гаварыць праўду.

Самалёт Ryanair пасля вымушанай пасадкі ў Мінску, 23 мая 2021. Фота: picture alliance/dpa/ONLINER.BY/AP Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 2 (Эпізод 1) аналізу: Парушэнне Чыкагскай канвенцыі 1944 г. Парушэнне Манрэальскай канвенцыі 1971 г. (Акт незаконнага ўмяшання). Артыкул 7(1)(e): Самавольнае пазбаўленне волі (ў дачыненні да ўсіх пасажыраў). Л.М., 35 гадоў, грамадзянін Літвы, працаваў менеджарам па продажах. 23 мая 2021 года ён ляцеў звычайным рэйсам FR4978 авіякампаніі Ryanair з Афін у Вільнюс. Гэта быў канец адпачынку: тыдзень на Крыце, сонца, мора. У самалёце ён чытаў кнігу і драмаў. Калі самалёт ужо пачаў зніжэнне, набліжаючыся да Вільнюса, капітан раптам абвясціў па гучнай сувязі: «Увага, паважаныя пасажыры. У сувязі з пагрозай бяспецы на борце, мы вымушаны здзейсніць экстранную пасадку ў бліжэйшым аэрапорце. Гэта Мінск». Л.М. паглядзеў у ілюмінатар. Вільнюс быў зусім побач. «Мінск? — падумаў ён. — Навошта Мінск? Гэта нелагічна» . У салоне пачалося лёгкае хваляванне. «Але самы сюррэалістычны момант, — распавядаў Л.М. пазней у інтэрв’ю, — быў, калі я зноў паглядзеў у акно. Прама побач з нашым крылом, вельмі блізка, ішоў ваенны знішчальнік. Шэры, з чырвонымі зоркамі. МіГ-29. Ён суправаджаў нас. Я зразумеў, што гэта не проста "пагроза бяспецы". Гэта нешта іншае. Гэта захоп». Паніка ахапіла аднаго з пасажыраў. Маладзён, які сядзеў праз некалькі радоў наперадзе, схапіўся за галаву. Ён нешта казаў дзяўчыне побач, ліхаманкава перадаваў ёй свой ноўтбук. Гэта быў Раман Пратасевіч. Калі самалёт прызямліўся ў Мінску, яго адразу акружылі пажарныя машыны і спецназ. У салон увайшлі беларускія сілавікі. «Яны не шукалі бомбу, — узгадваў Л.М. — Яны дакладна ведалі, за кім прыйшлі. Яны падышлі проста да Рамана і крыкнулі: "Выйсці! Рэчы з сабой!". Потым яны забралі і яго дзяўчыну, Соф’ю». Астатніх пасажыраў — больш за 120 чалавек з розных краін — прымусілі пакінуць самалёт і загналі ў транзітную зону тэрмінала. Іх трымалі там як закладнікаў. «Гэта быў тэатр абсурду, — казаў Л.М. — Супрацоўнікі аэрапорта з каменнымі тварамі паўтаралі: "Ідзе праверка бяспекі. Чакайце". Нам не давалі вады. У прыбіральню вадзілі пад канвоем. Мы былі грамадзянамі ЕС, на борце еўрапейскага перавозчыка, ляцелі паміж дзвюма сталіцамі ЕС, але знаходзіліся ў поўнай уладзе беларускіх сілавікоў. Гэта было адчуванне абсалютнага беззаконня». Нашы рэчы зноў і зноў прасвечвалі. Собаки абнюхвалі багаж. Але было відавочна, што гэта інсцэніроўка. Сапраўдная мэта аперацыі ўжо была дасягнута — Пратасевіч апынуўся ў руках КДБ. Праз 8 гадзін прыніжальнага чакання, без тлумачэнняў, пасажырам загадалі вярнуцца ў самалёт. «Калі мы сядалі, — узгадваў Л.М., — мы ўбачылі, што Рамана і Соф’і няма. Іх рэчы проста выгрузілі на ўзлётную паласу. У салоне стаяла грабовая цішыня. Усе ўсё разумелі». Самалёт узляцеў і праз 25 хвілін прызямліўся ў Вільнюсе. Калі шасі крануліся літоўскай зямлі, у салоне раздаўся працяглы апладысмент. Людзі плакалі ад палёгкі. «Я ляцеў з адпачынку, а трапіў у галівудскі трылер пра халодную вайну, — казаў Л.М. журналістам у аэрапорце Вільні. — Яны захапілі грамадзянскі самалёт, поўны людзей, з дапамогай знішчальніка. Яны падвергнулі рызыцы 120 жыццяў. Усё гэта — каб схапіць аднаго чалавека, які ім не падабаўся. Гэта не проста парушэнне. Гэта акт дзяржаўнага тэрарызму. Сёння яны захапілі самалёт. Што будзе заўтра?»

Фота Белсата 28 лістапада 2025 года ў Варшаве адбылася інфармацыйная сустрэча для грамадзян Беларусі, якія пражываюць у Польшчы, прысвечаная пытанням пенсій і сацыяльных выплат. Сустрэча была ініцыявана намеснікам кіраўніцы Аб’яднанага Пераходнага Кабінета Беларусі Паўлам Латушкам і арганізавана Народным антыкрызісным упраўленнем сумесна з Міністэрствам сям’і, працы і сацыяльнай палітыкі Польшчы і Установай сацыяльнага страхавання (ZUS).  На сустрэчу прыйшлі некалькі дзясяткаў зацікаўленых беларусаў, а ў чат-бот НАУ паступілі дзесяткі пытанняў ад тых, хто не змог прысутнічаць асабіста.  На пачатку сустрэчы Павел Латушка  выказаў падзяку Міністэрству сям’і, працы і сацыяльнай палітыкі, а таксама ZUS за арганізацыю дадзенай сустрэчы і дапамогу сацыяльна неабароненым грамадзянам Беларусі, якія пражываюць у Польшчы, а таксама гатоўнасць інфармаваць беларусаў аб дзеючым заканадаўстве Польшчы па пытаннях пенсійнага і сацыяльнага забеспячэння.  Даведачна: па дадзеных польскага боку, ужо зараз 146 тысяч беларусаў маюць часовыя віды на жыхарства ў Польшчы, яшчэ 60 тысяч - статус пастаяннага рэзідэнта. З іх 138 тысяч беларусаў плацяць узносы ZUS. Перад удзельнікамі сустрэчы выступіў Томаш Шабліньскі , начальнік аддзела нагляду і абслугоўвання кліентаў Дэпартамента міжнародных льгот і страхавання ZUS, а таксама эксперты ZUS. У сваіх прэзентацыях і адказах на пытанні прадстаўнікі ZUS паінфармавалі: Каб прэтэндаваць на статус пенсіянера ў Польшчы, неабходна хаця б адзін раз заплаціць унёскі ў ZUS Нават калі чалавек атрымлівае беларускую пенсію, то польская прызначаецца пасля дасягнення пенсійнага ўзросту паводле польскага заканадаўства: 65 гадоў для мужчын і 60 гадоў для жанчын  Толькі грамадзяне, якія пастаянна пражываюць у Польшчы, могуць прэтэндаваць на перавод беларускай пенсіі на польскі рахунак Пры пераводзе беларускай пенсіі ў Польшчу можна разлічваць на атрыманне мінімальнай польскай пенсіі пры наяўнасці агульнага мінімальнага стажу: для мужчын - 25 гадоў, для жанчын — 20 гадоў. На сенняшні дзень мінімальная пенсія ў Польшчы складае 1 879 злотых брутто (447 еўра) Ваенная пенсія не ахопліваецца двухбаковай беларуска-польскай дамовай і не можа пералічвацца ў Польшчу Для прызначэння пенсіі кожны беларус можа звярнуцца ў аддзяленне ZUS па месцы жыхарства, як па пытанню прызначэння польскай пенсіі, так і пераводу пенсіі з Беларусі пры ўмове пастаяннага пражывання на тэрыторыі Польшчы. Па пытанню пераводу пенсіі з Беларусі таксама беларусы могуць звяртацца непасрэдна ў першы аддзел ZUS у Лодзі, дзе знаходзіцца аддзел, які адказвае за  рэалізацыю беларуска-польскай міжнароднай дамовы. Павел Латушка праінфармаваў аб тым, што ў бліжэйшым часе плануецца пачатак працы адмысловага інфармацыйнага парталу на беларускай мове, прысвечанага важным пытанням пражывання грамадзян Беларусі ў Польшчы: сацыяльная падтрымка, легалізацыя, замена дакументаў, працаўладкаванне, праблемы адукацыі, аховы здароўя і шмат іншага. Асобны раздзел будзе прысвечаны пенсіям і іншым сацыяльным выплатам. Падрабязны матэрыял з адказамі на актуальныя пытанні па выніках сустрэчы і прэзентацыяй ад ZUS  будзе апублікаваны ў бліжэйшы час у сацсетках НАУ і Кабінета. Тыя пытанні, якія паступілі ў чат-бот НАУ у апошні момант, ужо перададзеныя спецыялістам ZUS, якія падтрыхтуюць на іх адказы. На рэсурсах НАУ таксама будзе размешчана прэзентацыя,падрыхтаваная ZUS, прысвечаная правілам атрымання пенсій і сацыяльных выплат на тэрыторыі Польшчы.

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(f) Рымскага статута: Пыткі (першапачатковае злачынства). Прынцып універсальнай юрысдыкцыі (на падставе Канвенцыі ААН супраць пытак 1984 г.). Артыкул 5 (Этап 2) аналізу: «Выкарыстанне існуючых механізмаў». А.Н. было 32 гады. Ён быў капітанам юстыцыі, старшым следчым Следчага камітэта ў адным з абласных цэнтраў. Ён быў «дзяржаўным чалавекам», верыў у закон і парадак. У яго ў вытворчасці былі складаныя эканамічныя справы, бытавыя забойствы, махлярствы. Ён лічыў сваю працу складанай, але патрэбнай. 9 жніўня 2020 года яго свет, пабудаваны на кодэксах і артыкулах, абрынуўся. Яго і іншых следчых дэ-факта перавялі на казарменны рэжым. Іх задачай стала «юрыдычная легалізацыя» тысяч затрыманняў. У кабінеты пачалі прывозіць з РУУС і ІВС людзей. Людзей, якія не маглі стаяць на нагах. Людзей з фіялетавымі спінамі, з пераломанымі рукамі, з разбітымі ныркамі. «Я глядзеў на 19-гадовага студэнта, — расказваў А.Н. пазней літоўскаму пракурору, — у якога ў пратаколе, складзеным АМАПам, было напісана "лаяўся, размахваў рукамі". А перад мной сядзеў чалавек, які не мог сесці на крэсла, бо яго ягадзіцы ператварыліся ў суцэльную гематому. І мой начальнік, палкоўнік, казаў мне: "Хутчэй афармляй 23.34 і перадавай у суд. Няма часу рассяджвацца"». А.Н. спрабаваў працаваць паводле закона. Калі да яго прыводзілі збітага чалавека, ён, як і належыць, складаў пратакол апытання, выносіў пастанову аб прызначэнні судова-медыцынскай экспертызы. Ён рэгістраваў заявы аб пытках. Праз тры дні яго выклікаў начальнік. «Што ты творыш, капітан? — прашыпеў палкоўнік. — Ты сабатажам займаешся? Якія пыткі? Якая экспертыза? Ідзе вайна! Ты на чыім баку?». «Я на баку закона» , — адказаў А.Н. «Закон цяпер — гэта загад. Усе свае "экспертызы" можаш засунуць...» — палкоўнік паказаў, куды. — «Або ты працуеш, як усе, або здавай пасведчанне. І ўлічы, з сістэмы проста так не выходзяць. Асабліва цяпер». Вечарам А.Н. напісаў рапарт аб звальненні. Ён не мог падпісваць фальшывыя пратаколы, не мог закрываць вочы на тое, што ў суседнім кабінеце збівалі чалавека, прыстёгнутага да батарэі. Сістэма не прабачыла яму гэтага «здрады». Праз тыдзень пасля звальнення, калі ён выходзіў з дому, яго чакалі трое ў грамадзянскім. Тыя самыя аператыўнікі ГУБАЗіК, чые «матэрыялы» ён адмаўляўся легалізаваць. «Ну што, "законнік", — ухмыляўся адзін, наносячы першы ўдар у жывот. — Пагаворым па закону». Яго катавалі ў тым самым РУУС, куды ён сам раней прыязджаў на следчыя дзеянні. Гэта была помста. Яго білі, ведаючы, што ён — былы следчы. «Ты ж "наш" быў, гніда! Ты здрадзіў нашу гонар! Ты хацеў нас пасадзіць?» . Яму надзелі на галаву мяшок і білі дубінкамі па пятах. Пагражалі згвалтаваннем. Ён распазнаў па голасе аднаго з катаў — гэта быў маёр, з якім ён неаднаразова перасякаўся па працы. Праз двое сутак яго выкінулі ў завулку. Ён разумеў, што гэта толькі пачатак. Наступным будзе сфабрыкавана крымінальная справа — «хабар», «зліў даных» або «здрада». Ён, як юрыст, ведаў, як гэта робіцца. Ён не пайшоў здымаць пабоі ў беларускую бальніцу. Ён ведаў, што гэтыя дакументы альбо «згубяцца», альбо трапяць да яго катоў. Ён сабраў заплечнік, узяў грошы і праз лес, уброд перайшоў раку, сышоў у Літву. У Вільні ён падаў на палітычны прытулак. І тут жа звязаўся з беларускімі праваабарончымі цэнтрамі. «Я хачу іх пасадзіць, — сказаў ён адвакату. — Я ведаю іх імёны, званні. Я ведаю сістэму знутры. Я сам — следчы». Адвакат патлумачыў механізм універсальнай юрысдыкцыі. «У Беларусі ты нічога не дакажаш. Але Літва, як удзельніца Канвенцыі ААН супраць пытак, абавязана пераследаваць пыткі незалежна ад таго, дзе яны здзейснены. Пыткі — гэта злачынства супраць чалавечнасці, яно не мае "грамадзянства"» . Пачалася карпатлівая праца. А.Н. быў не проста ахвярай — ён быў ідэальным сведкам. Ён па памяці аднавіў план РУУС, указаў кабінеты. Ён назваў прозвішча, імя, імя па бацьку і званне маёра, які кіраваў катаваннямі. Яго паказанні, разам з медыцынскімі дакументамі, атрыманы ў Літве, і сведчаннямі іншых, леглі ў аснову крымінальнай справы. Генеральная пракуратура Літвы ўзбудзіла справу па факце катаванняў (артыкул 100 КК Літвы — «Абходжанне з людзьмі, забароненае міжнародным правам»). «Я разумею, што заўтра гэтага маёра не арыштавалі ў Мінску, — казаў А.Н. — Але гэты дзень — 12 лістапада 2021 года — стаў паваротным. Мой кат цяпер афіцыйна падазраваны ў міжнародным крымінальным злачынстве». А.Н. стаў не проста ўцекачом. Ён стаў істцом і галоўным сведкам. Ён пачаў марафон, каб праз універсальную юрысдыкцыю прыцягнуць да адказнасці ўсю сістэму.

Фота ілюстрацыйнае Прыцягненне да адказнасці — гэта не толькі высокая юрыспрудэнцыя, але і практычны працэс. Ён складаецца з трох этапаў, і праца на першым этапе вызначае поспех на апошнім. Этап 1: Збор і захаванне доказаў (Сёння) Суд працуе не з эмоцыямі, а з фактамі, якія адпавядаюць стандарту «па-за разумнымі сумненнямі». Праблема: Відэа з Telegram-канала або скрыншот — гэта не заўсёды дапушчальнае доказ. Абарона ў судзе заяўляе, што гэта «мантаж» або «фальшыўка». Рашэнне: Стандартызацыя збору. Для гэтага існуе «Берклійскі пратакол аб расследаванні лічбавых адкрытых крыніц» (Berkeley Protocol). Ён усталёўвае, як верыфікаваць і захоўваць лічбавыя дадзеныя (відэа, фота, метаданыя), каб яны былі прыняты МУС або нацыянальным судом. Роля НАУ: Каардынацыя працы па зборы і верыфікацыі. Стварэнне адзінага, абароненага архіва злачынстваў (па прыкладзе архіва IIM па Сірыі), дзе доказы каталізаваны і захаваны паводле міжнародных стандартаў. Этап 2: Выкарыстанне існуючых механізмаў (Заўтра) Не трэба чакаць «вялікага» трыбуналу. Універсальная юрысдыкцыя: НАУ і праваабаронцы павінны не проста інфарміраваць, а выступаць агентамі правасуддзя: дапамагаць ахвярам падаваць іскі ў Літве, Польшчы, Германіі, забяспечваць іх адвакатамі, перадаваць верыфікаваныя доказы. Санкцыйны ціск: Выкарыстанне сабраных доказаў для персанальных санкцый супраць суддзяў, пракурораў і сілавікоў сярэдняга звяна. Лабіраванне МУС: Перадача верыфікаваных матэрыялаў (асабліва па дэпартацыі дзяцей) непасрэдна ў Офіс Пракурора МУС. Гістарычная хіба (правал): Справа Амара аль-Башыра (Судан). МУС выдаў ордэр, але не мае сваёй «паліцыі». Башыр гадамі заставаўся пры ўладзе. Гэта даказвае, што ордэр МУС — гэта толькі пачатак. Без палітычнай волі і ціску ён застаецца паперай. Этап 3: Правасуддзе пераходнага перыяду (Пасля перамен) Калі ў Беларусі адбудуцца перамены, краіна сутыкнецца з галоўным выклікам: нацыянальная судовая сістэма будзе поўнасцю разбурана і пазбаўлена даверу. Дэбаты аб мадэлі: Мадэль «Прабачэнне» (ПАР): Стварэнне Камісіі па ўсталяванні праўды і прымірэнні (Truth and Reconciliation Commission, TRC). У ПАР пасля апартэіду тыя, хто здзяйсняў злачынствы, маглі атрымаць амністыю ў абмен на поўнае і публічнае прызнанне сваёй віны. Контраргумент: Многія лічаць гэта «здзелкай з д’яблам» і здрадай ахвяр, якія не ўбачылі пакарання. Мадэль «Нацыянальны суд» (Аргенціна): Пасля падзення хунты, Аргенціна ў 1985 годзе сама правяла «Суд над хунтамі» (Juicio a las Juntas), асудзіўшы сваіх былых лідараў. Поспех: Гэта быў наймацнейшы акт нацыянальнага ачышчэння. Праблема для Рэспублікі Беларусь: У Аргенціне існавала некранутая частка судовай сістэмы. У Беларусі сістэма скампраметавана цалкам. Найбольш верагодная мадэль для Беларусі: Гібрыдны трыбунал Што гэта? Суд, інтэграваны ў беларускую сістэму, але з удзелам міжнародных суддзяў, пракурораў і следчых. Прыклады: Спецыяльны суд па Сьера-Леоне (асудзіў Чарльза Тэйлара), Спецыялізаваныя палаты па Косава. Плюсы: Спалучэнне міжнароднага досведу (беспрадузядасць, рэсурсы) з нацыянальнай легітымнасцю (гэта адбываецца ў Мінску, а не ў Гаазе). Выснова: Шлях да справядлівасці — гэта марафон. Ён патрабуе скрупулёзнай працы па зборы доказаў сёння (Этап 1), няўстаннага ціску праз універсальную юрысдыкцыю заўтра (Этап 2) і падрыхтоўкі да стварэння легітымнага гібрыднага трыбуналу ў новай Беларусі (Этап 3).

Фота: НАУ-медыя «Калі прыязджаю ў Еўрапейскі Цэнтр Салідарнасці ў Гданьску, думаю пра Беларусь. Тут была Салідарнасць, тут была барацьба, тут быў пратэст і тут была перамога. Я думаю пра Беларусь. І хачу зараз сказаць: Беларусь не з'яўляецца чорнай дзіркай ці плямай на мапе Еўропы. Беларусь, якую прадстаўляе беларускі народ, — частка Еўрапейскага Цэнтра Салідарнасці, еўрапейскай салідарнасці» , —  адзначыў намеснік кіраўніцы Аб'яднанага Пераходнага Кабінета, лаўрэат прэміі «Салідарнасць» імя Леха Валенсы Павел Латушка падчас афіцыйных мерапрыемстваў да 18-годдзя стварэння Еўрапейскага Цэнтра Салідарнасці на месцы славутай судаверфі.  Фота: НАУ-медыя Падчас мерапрыемства Павел Латушка ад імя Кабінета ўручыў Базылю Керскаму , дырэктару Цэнтра, узнагароду Аб’яднанага Пераходнага Кабінета —  медаль « За плённую працу на карысць Беларусі» . Нагарода была ўручана ў сувязі з завяршэннем Базылем Керскім працы ў якасці дырэктара Еўрапейскага Цэнтра Салідарнасці. Павел Латушка адзначыў, што Керскі з'яўляецца прадстаўніком сучаснай салідарнасці, які шмат зрабіў на карысць дэмакратычнай Беларусі і беларусаў, што жывуць у Польшчы: акцыі «Салідарныя з Беларуссю», Дзень годнасці, выстава «Жыве Беларусь» і Касцюшкаўскі Форум пад патранатам міністра замежных спраў Польшчы . Фота: НАУ-медыя Таксама Павел Латушка перадаў былому дырэктару падарунак — беларускую кашулю . Сімвалічна ў прамове спалучыўшы з гісторыяй выступу ў Сопаце ў 1967 годзе аднаго з самых славутых польскіх спевакоў — Чэслава Немана , які нарадзіўся ў мясцовасці Васілішкі Гродзенскай вобласці. Падчас таго славутага выступу Чэслаў Неман быў апрануты ў беларускую кашулю. «Я памятаю 1989 год, тое, што адбылося тады ў Гданьску. Мы думалі ў 90-я гады, што паўстае новая Еўропа. Дэмакратыяі і Салідарнасць пераможа. А потым адбыўся паварот у гісторыі нашай краіны. Потым барацьба многіх беларусаў і зноў беларускае паўстанне ў 2020 годзе, і зноў паварот. Хтосьці скажа, што мы прайгралі. Не. Я не згодны. Мы не прайгралі, бо беларусы надалей змагаюцца. У турмах у Беларусі застаюцца тысячы палітычных зняволенных, кожны дзень — пра гэта, на жаль, не гаворыцца вельмі часта ў Еўропе — адбываюцца затрыманні, арышты, прысуды. Лукашэнка дэпартаваў прынамсі 600 тысяч беларусаў. Беларусы надалей змагаюцца» , —  падкрэсліў Павел Латушка. На цырымоніі ў Еўрапейскім Цэнтры Салідарнасці прысутнічалі  былы прэзідэнт Польшчы Лех Валенса , маршалак Сейма Малгажата Кідава-Блоньска , міністарка культуры Марта Ценькоўска , ваявода Паморскага ваяводства Беата Руткевіч , маршалак Паморскага ваяводства Мечыслаў Струк , прэзідэнтка Гданьска  Аляксандра Дулькевіч , амбасадары і дыпламаты, акрэдытаваныя ў Польшчы і ў Гданьску. Фота: НАУ-медыя Падчас паездкі ў горад Гдыня Павел Латушка як былы амбасадар, як лаўрэат прэміі «Салідарнасць» імя Леха Валенсы і адзін з прадстаўнікоў дэмакратычных сіл Беларусі выступіў перад польскай грамадскасцю. Гэтае выступленне было арганізавана Інстытутам Леха Валенсы ў рамках спецыяльнай праграмы МЗС Польшчы  для інфармавання польскай грамадскасці пра знешнюю палітыку і дыпламатыю. На выступленні прысутнічаў Богдан Валенса , сын Леха Валенсы . Гэта ўжо другая з сустрэч Паўла Латушкі, якія праходзяць пры падтрымцы МЗС Польшчы і Інстытута Леха Валенсы. Папярэдняя была ў Ольштыне з грамадскасцю горада.

Арцём Брухан, Аудра Плепітэ і Павел Латушка. Вільня, Літва, 2025 год. Фота: НАУ-медыя. «Мы прэзентавалі наша бачанне далейшай стратэгіі па ўжыванні санкцыйнага ціску на рэжым Лукашэнкі, у тым ліку абмеркавалі неабходнасць увядзення дадатковых прававых падстаў у межах ЕС, звязаных з гібрыднай агрэсіяй рэжыму супраць суседніх дзяржаў» , — адзначыў намеснік кіраўніцы Аб'яднанага Пераходнага Кабінета, кіраўнік НАУ Павел Латушка  па выніках сустрэчы з намесніцай міністра замежных спраў Літвы  Аудрай Плепітэ . У сустрэчы прыняў удзел спікер Каардынацыйнай Рады Арцём Брухан . Падчас сустрэчы Павел Латушка дэталёва праінфармаваў літоўскі бок аб прадаўжэнні працы, якую вядзе НАУ па пытаннях крымінальна-прававога пераследу прадстаўнікоў рэжыму ў межах Міжнароднага крымінальнага суд а, садзейнічаючы разгляду адпаведнага звароту Урада Літвы ў МКС на падставе фактаў здзяйснення прадстаўнікамі рэжыму Лукашэнкі злачынстваў супраць чалавечнасці.  Асобна Павел Латушка праінфармаваў аб працы па зборы доказаў для Спецыяльнага трыбунала па злачынстве агрэсіі супраць Украіны , а таксама выказаў падтрымку дзейнасці Літвы, якая падала заяву ў Міжнародны суд ААН  супраць Беларусі за арганізацыю і заахвочванне незаконнай перапраўкі мігрантаў праз агульную мяжу. Падчас сустрэчы бакі таксама абмеркавалі падтрымку прававой ініцыятывы НАУ для магчымага выкарыстання інструментаў АБСЕ. Пры абмеркаванні пытання адкрыцця беларуска-літоўскіх памежных пераходаў, Павел Латушка адзначыў важнасць таго, што адкрытая мяжа дазволіць захаваць магчымасць для паездак беларусаў у Еўрапейскі саюз і падтрымліваць міжчалавечыя кантакты беларусаў з краінамі ЕС , адзначыўшы, што такім правам не змогуць скарыстацца ні Лукашэнка, ні прадстаўнікі яго рэжыму, якія знаходзяцца ў санкцыйных спісах ЕС. Таксама падчас сустрэчы ўзаемна падкрэслена важнасць працягу ціску на рэжым Лукашэнкі за працяг унутраных рэпрэсій у Беларусі.