Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 25(3)(c) Рымскага статута:  Пасабніцтва (aiding and abetting) у здзяйсненні ваенных злачынстваў, учыненае асобай, якая дзейнічае па загадзе. Кантэкстнае злачынства:  Лагістычная і медыцынская падтрымка акту агрэсіі і наступных ваенных злачынстваў. Д.К., 19-гадовы хлопец з-пад Віцебска, трапіў па прызыве ў механізаваную брыгаду ў Гомельскай вобласці. Да «дэмбеля» заставалася паўгода. У студзені 2022 года іх частку паднялі па трывозе. Пачаліся вучэнні «Саюзная рашучасць». Іх жыццё ператварылася ў хаос. На іх базу прыехалі тысячы расійскіх вайскоўцаў. «Нам адразу сказалі, — распавядаў Д.К. у ананімным інтэрв’ю пасля звальнення ў запас, — што рускія — нашы "старэйшыя браты", што мы павінны выконваць усе іх просьбы. Наш камбрыг перад імі лебезіў. Нас, салдат тэрміновай службы, выкарыстоўвалі як рабочую сілу. Мы чысцілі іх казармы, вазілі ім паліва, разгружалі боепрыпасы». Расійскія кантрактнікі паводзілі сябе пыхліва, называлі беларусаў «бульбашамі» і глядзелі зверху ўніз. «Яны былі ўпэўненыя, што "возьмуць Кіеў за тры дні", — успамінаў Д.К. — Хваляліся, што едуць "біць нацыкаў"». У ноч на 24 лютага Д.К. быў у нарадзе на КПП. «А другой гадзіне ночы пачаўся роў матораў. Пайшла бясконцая калона — танкі, БМП, "Грады". Усе з літарамі "V" і "O". Яны ішлі праз нашы вароты ў бок украінскай мяжы, да якой было 30 кіламетраў. Наш беларускі афіцэр стаяў і аддаваў ім гонар. Мне было жудасна». Яго частка мяжу не пераходзіла. Яна мела іншую ролю. Д.К. быў вадзіцелем палівазапраўшчыка. Яго задачай было ездзіць на «нейтральную паласу» або ў прыгранічную зону і запраўляць расійскія танкі, якія расходавалі паліва з шалёнай хуткасцю. «Я не страляў, — з горыччу кажа Д.К. — Але я заправіў тых, хто страляў. Я бачыў, як яны вярталіся на дазапраўку. Злосныя, брудныя. Адзін танкіст, зусім малады, як я, курыў і трасучыміся рукамі паказваў відэа на тэлефоне. "Глядзі, як мы іх... разнеслі блокпаст". А я разумеў, што ў баку гэтага танка — мая салярка. Беларуская салярка, якую я заліў гадзіну таму». Праз тыдзень іх батальён перапрафілявалі. Іх адправілі ў палявы лагер пад Нараўляй. Ён стаў медыцынскай сартоўкай. «"Уралы" і верталёты прывозілі параненых рускіх. Нам загадалі дапамагаць. Я выцягваў іх. Без рук, без ног, абгарэлых. Яны крычалі ад болю. Іх вазілі ў нашы беларускія бальніцы — у Мазыр, у Гомель». Але самае страшнае пачалося напрыканцы сакавіка, калі рускія адступалі з-пад Кіева. «Яны ішлі праз нас бруднай, разбітай ракой. Тэхніка была ўся перамешана. І на брані... яны везлі барахло. Пральныя машыны, прывязаныя да вежаў танкаў. Плазменныя тэлевізары. Дываны. Мікрахвалёўкі. Яны мянялі гэта ў нас на цыгарэты. Адзін афіцэр прапаноўваў маему прапаршчыку залатыя ўпрыгожанні "прама з вушэй хахлушкі". Наш прапаршчык узяў». Д.К. кажа, што ўся яго брыгада была ў гэтым замешана. Афіцэры — у пасабніцтве і марадзёрстве. Салдаты тэрміновай службы — у прымусовым абслугоўванні. «Я не мог адмовіцца, — кажа ён. — Нам кожны дзень зампаліт казаў, што ў краіне "становішча, блізкае да ваеннага". Што за адмову — трыбунал. За "здраду дзяржаве". Нас проста зрабілі саўдзельнікамі. У мяне ў тэлефоне засталіся фоткі... Я не ведаю, што з імі рабіць. Калі знойдуць — мяне пасадзяць на 15 гадоў. А калі я гэта пакажу — дакажа ли гэта, што я не хацеў? Я проста 19-гадовы пацан, які апынуўся не ў тым месцы. Але я заправіў танкі, якія ехалі забіваць».

Карагод у Брэсце 13 верасня 2020 года. Скрыншот відэа МУС Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(e) Рымскага статута:  Шырокамаштабнае або сістэматычнае пазбаўленне волі. Артыкул 7(1)(h):  Пераслед ідэнтыфікаванай групы (пратэстоўцаў) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (выкарыстанне сістэмы правасуддзя для масавага пераследу). Т.Н., 58 гадоў, была галоўным бухгалтарам на невялікім брэсцкім прадпрыемстве. Усё жыццё яна правяла ў лічбах, балансах і справаздачах. Яна была далёкая ад палітыкі, выхоўвала ўнукаў і рыхтавалася да пенсіі. Але падзеі жніўня 2020 года, фальсіфікацыі і гвалт на вуліцах яе роднага горада вывелі з раўнавагі нават яе. 13 верасня 2020 года, у нядзелю, яна разам з тысячамі іншых брэстаўчан выйшла на мірны марш. Настрой быў узнёслы, амаль святочны. Людзі спявалі песні, неслі кветкі. Дайшоўшы да перакрыжавання праспекта Машэрава і бульвара Касманаўтаў, натоўп спыніўся. Спантанна, пад гукі барабанаў, людзі ўзяліся за рукі і пачалі водзіць карагод проста на праезнай частцы. Т.Н. таксама была ў гэтым карагодзе. «Гэта было неверагоднае пачуццё адзінства, — успамінала яна пазней. — Я глядзела на твары вакол — маладыя, старыя, усе ўсміхаліся. Машыны, што спыніліся, сігналілі нам у падтрымку. Ніякай агрэсіі, ніякага гвалту. Мы проста спявалі і танцавалі. Гэта цягнулася хвілін сорак». Праз сорак хвілін на перакрыжаванне прыязджае вадамёт. Ён пачаў паліваць людзей падфарбаванай вадой. Т.Н. паспела ўцячы ў адзін з двароў. Яна вярнулася дадому мокрая, напалоханая, але з пачуццём выкананага абавязку. Ёй здавалася, што гэта быў усяго толькі эпізод — пік яе грамадзянскага ўдзелу. Яна памылялася. Дзяржаўная машына не даравала гэтага прыніжэння. Праз год, у кастрычніку 2021-га, да яе на працу прыйшлі двое ў грамадзянскім. Яе, 58-гадовую жанчыну, арыштавалі на вачах у ўсяго калектыву. Яна стала 84-й абвінавачанай па «справе аб карагодах». Следства цягнулася месяцамі. Усіх удзельнікаў вылічвалі па відэа з гарадскіх камер і здымак саміх пратэстоўцаў. Т.Н. была ў шоку ад абвінавачання. Ёй і яшчэ дзясяткам людзей інкрымінавалі «грубое парушэнне грамадскага парадку» (арт. 342 КК РБ). Паводле версіі следства, яны, «дзейнічаючы ў змове», заблакавалі рух транспарту, што прывяло да «ўрону» для горада — тролейбуснае ўпраўленне нібыта страціла 619 рублёў (каля 250 долараў). Суд ператварыўся ў канвеер. Абвінавачаных разбівалі на «партыі» па 10–15 чалавек. Суддзя не ўдаваўся ў дэталі. Пракурор манатонна зачытваў абвінавачанне, ідэнтычнае для ўсіх: «наўмысна прынялі ўдзел... выкрыквалі лозунгі... блакавалі рух». «Я спрабавала патлумачыць у судзе, — распавядала Т.Н. родным, — "Ваша гонар, якая змова? Я 90% гэтых людзей першы раз у жыцці бачыла! Якая шкода? Вадзіцелі тролейбусаў нам апладзіравалі!". Але суддзя глядзеў міма мяне. Ён нават не слухаў». Адвакат прыводзіў аргументы, што перакрыжаванне было заблакавана не пратэстоўцамі, а самім вадамётам, які перагарадзіў праезд. Што шкода не даказана. Што мірныя сходы гарантаваныя Канстытуцыяй. Усё гэта ігнаравалася. Т.Н. і іншым абвінавачаным далі «слова». «Я пражыла сумленнае жыццё, — сказала яна, стрымліваючы слёзы. — Я плаціла падаткі, выхоўвала дзяцей. Я проста хацела справядлівасці для сваёй краіны. Я не злачынца». Прысуд быў абвінаваўчы для ўсіх. Т.Н., як такой, што не мела судзімасцяў і мела станоўчыя характарыстыкі, далі 2,5 года «хатняй хіміі» (абмежаванне волі). Гэта азначала, што яна не магла выходзіць з дому ў выходныя, а ў будні павінна была быць дома да 19:00. Ёй забаранілі карыстацца тэлефонам і інтэрнэтам. Любае парушэнне — і яе б адправілі ў калонію. «Яны ператварылі маё жыццё ў турму ў маёй уласнай кватэры, — казала яна. — Яны ўзялі самы мірны, самы светлы момант пратэсту — карагод — і ператварылі яго ў склад цяжкага крымінальнага злачынства. Яны асудзілі не нас. Яны асудзілі саму ідэю таго, што людзі могуць узяцца за рукі». Усяго па «справе аб карагодах» было асуджана больш за 130 чалавек. Яны атрымалі рэальныя тэрміны, «хімію» і «хатнюю хімію». Шкоду ў 619 рублёў падзялілі на ўсіх.

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(f) Рымскага статута:  Пыткі (уключаючы прычыненне моцных псіхалагічных пакут). Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае стварэнне сітуацыі невядомасці для сям’і, выкарыстанне ізаляцыі як пакарання). Е.К. была жонкай вядомага апазіцыйнага палітыка, асуджанага на 12 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачанні ў «арганізацыі масавых беспарадкаў». Першыя паўгода пасля прысуду былі цяжкімі, але прадказальнымі. Муж знаходзіўся ў калоніі, паміж імі ішла перапіска. Раз на тыдзень яму дазвалялі званок. Раз на тры месяцы да яго пускалі адваката. Усё змянілася ў адзін дзень. У сакавіку 2023 года Е.К. прыйшла на чарговую сесію сувязі з адвакатам, каб даведацца навіны. Адвакат выйшаў з калоніі бледны. «Мяне да яго не пусцілі, — сказаў ён. — Начальнік калоніі заяўляе, што зняволены... адмовіўся ад сустрэчы са мной. Напісаў пісьмовую адмову». Е.К. ведала свайго мужа. Ён ніколі б не адмовіўся ад адзінай сувязі з воляй. Гэта была хлусня. На наступным тыдні перасталі прыходзіць лісты. Яе лісты, якія яна адпраўляла кожны дзень, пачалі вяртацца з паметкай «адрасат адмовіўся ад атрымання». Званкі спыніліся. Е.К. пачала аббягаць парогі. Яна паехала ў калонію на прыём да начальніка. «Ён здаровы? Што з ім?» — спытала яна. Начальнік калоніі, чалавек з пустымі вачыма, адказаў: «З вашым мужам усё ў парадку. Ён адбывае пакаранне згодна з рэжымам. Ён адмаўляецца ад перапіскі і сустрэч. Гэта яго права». «Але чаму?» — крычала Е.К. «Верагодна, не хоча з вамі размаўляць. Разбірайцеся ў сваёй сям’і самі» , — ухмыльнуўся ён. Пачаўся рэжым incommunicado. Поўная інфармацыйная блакада. Е.К. пісала скаргі ў Дэпартамент выканання пакаранняў (ДВП), у Генпракуратуру. Ёй прыходзілі адпіскі: «Парушэнняў рэжыму ўтрымання не выяўлена». Мінуў месяц. Два. Пяць. Восем. «Я не ведала, жывы ён ці не, — распавядала Е.К. праваабаронцам. — Гэта самая страшная катаванне, якую можна прыдумаць. Ты прачынаешся кожную раніцу з думкай: "Ён яшчэ жывы? Ці яго ўжо няма, а мне проста не гавораць?". Ты прадстаўляеш сабе самае страшнае. Што яго збіваюць у ШІЗА. Што ён парэзаў сабе вены. Што ён памёр ад хваробы, а яны гэта хаваюць». Яна спрабавала перадаць яму перадачу з лекамі (у яго было хранічнае захворванне). Перадачу не прынялі. «Зняволены не мае права на атрыманне перадачы, бо знаходзіцца ў штрафным ізалятары». Гэта была першая зачэпка. Значыць, ён у ШІЗА. Але за што? І чаму так доўга? Праз дзесяць месяцаў поўнай цішыні Е.К. атрымала вестку. Былы зняволены, які вызваліўся з той жа калоніі, знайшоў яе праз сацсеткі. «Ваш муж жывы, — напісаў ён. — Я бачыў яго. Яго трымаюць у ПКТ (памяшканні камернага тыпу). Ён увесь сівы і вельмі худы. Яму наўмысна ствараюць невыносныя ўмовы. Падсяляюць да яго "актывіста", які правакаваў яго на бойкі. Яму рвуць лісты, не перадаюць лекі. Адміністрацыя робіць усё, каб яго зламаць. Ён прасіў перадаць вам толькі адно слова: "Трымайся"». Е.К. расплакалася проста над тэлефонам. Ён быў жывы. «Я зразумела, што гэты рэжым incommunicado — гэта наўмысная катаванне, — казала яна. — Яны катавалі не толькі яго, ізаляваўшы ад свету. Яны катавалі мяне і ўсю нашу сям’ю гэтай невядомасцю. Яны хацелі, каб мы звар'яцелі ад страху і гора. Каб мы кожны дзень уяўлялі яго смерць. Гэта іх метад. Забойства на адлегласці, расцягнутае ў часе».

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(f) Рымскага статута:  Пыткі (стварэнне нечалавечых умоў утрымання). Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (наўмысная адмова ў медыцынскай дапамозе, якая прывяла да смерці). К.М., 62-гадовы грамадскі актывіст з невялікага горада Гродзенскай вобласці, быў чалавекам нясхільнай волі. Усё жыццё ён змагаўся за беларускую мову і культуру. У 2021 годзе яго асудзілі на 5 гадоў калоніі па абсурдным абвінавачанні ў «стварэнні экстрэмісцкага фармавання» — ён быў адміністратарам мясцовага гістарычнага чата ў Telegram. К.М. меў сур’ёзныя праблемы са здароўем: цукровы дыябет 2-га тыпу і ішэмічную хваробу сэрца. Ён меў патрэбу ў рэгулярным прыёме лекаў і дыетычным харчаванні. У калоніі ён адразу стаў мішэнню для адміністрацыі. Ён адмовіўся пісаць прашэнне аб памілаванні, наўмысна размаўляў з інспектарамі па-беларуску і патрабаваў выканання сваіх правоў, чым прыводзіў іх у лютасць. Яго пачалі «прэсаваць». Механізм быў адпрацаваны: яго адпраўлялі ў ШІЗА (штрафны ізалятар) па любому надуманаму прычыны. «Не зашпіліў верхнюю гузік робай» — 10 сутак ШІЗА. «Не павітаўся з супрацоўнікам» — яшчэ 10 сутак. «Ляжаў на нарах удзень» (хоць яму стала дрэнна з сэрцам) — 15 сутак. ШІЗА ў беларускай калоніі — гэта бетонная клетка два на тры метры. Удзень нары прымацоўваюць да сцяны, сядзець можна толькі на маленькім табурэце. У камеры холадна, часта наўмысна пакідаюць адкрытым акно зімой. Замест нармальнай ежы — баландa і кіпень. Для К.М. гэта было смяротным прыгаворам. У ШІЗА яму забаранілі мець пры сабе асабістыя рэчы, у тым ліку жыццёва важныя лекі — інсулін і таблеткі ад ціску. «Ён пісаў нам у лістах, пакуль яны яшчэ даходзілі, — распавядала яго дачка. — "Яны хочуць мяне згнаіць. На прагулкі не выводзяць. Лекі лекар выдае нерэгулярна, а ў ШІЗА не дае зусім. Ціск 200/120. Цукар скача". Мы пісалі скаргі. Мы ўмалялі начальніка калоніі, пракурора — "Вы яго забіваеце!". Яны адказвалі, што "стан здароўя асуджанага задавальняючы, у лячэнні ў умовах ШІЗА не мае патрэбы"». За паўгода К.М. правёў у ШІЗА ў агульнай складанасці 90 дзён. У апошні раз яго закрыли на 20 сутак за тое, што ён «не паголіўся». Праз тыдзень пасля гэтага этапавання, у пяць раніцы, у кватэры яго дачкі раздаўся званок. «Ваш бацька, К.М., памёр у 4:30. Прычына — вострая сардэчная недастатковасць. Прыязджайце па цела». Калі дачка і зяць прыехалі ў морг пры калоніі, ім выдалі цела ў закрытым мяшку. Яны патрабавалі адкрыць. «Мы не пазналі яго, — казала яна. — Гэта быў высахлы стары. Ён схуднеў кілаграмаў на 30. Твар быў зямлістага колеру. Рукі былі пакрыты цёмнымі плямамі, падобнымі на гематомы. На галаве была ссадзіна, якую неўмела замазалі гримам». У афіцыйным заключэнні аб смерці было сказана, што смерць наступіла «ў выніку абвастрэння хранічнага захворвання». Ні слова пра ШІЗА, ні слова пра адмову ў медыцынскай дапамозе. «Гэта не было абвастрэнне. Гэта было забойства, — заявіла дачка на пахаванні. — Яго катавалі холадам, голадам і пазбаўленнем лекаў. Яны ведалі, што ў яго хворае сэрца і дыябет. Яны ведалі, што без лекаў у бетонным карцэры ён не выжыве. Яны проста чакалі, калі гэта здарыцца. І гэта здарылася».

Фота ілюстрацыйнае Уводзіны: Прававая прырода «злачынстваў супраць чалавечнасці» У публічнай прасторы тэрмін «злачынствы супраць чалавечнасці» (ППЧ) часта выкарыстоўваецца як эмацыйная ацэнка праяў жорсткасці. Аднак у міжнародным праве гэта — адзін з найбольш цяжкіх складаў злачынстваў, дакладна кодыфікаваны ў Артыкуле 7 Рымскага статута Міжнароднага крымінальнага суда (МУС). Ключавая адметнасць ППЧ ад побытавага перавышэння паўнамоцтваў або нават масавых парушэнняў правоў чалавека заключаецца ў двух элементах: Кантэкстуальны элемент:  Злачынствы павінны здзяйсняцца ў рамках «широкомасштабного или систематического нападения на любых гражданских лиц». Элемент дзяржаўнай цэленакіраванай палітыкі:  Гэта нападзенне павінна праводзіцца «в соответствии с политикой государства или организации, направленной на совершение такого нападения». Прасцей кажучы, гэтыя злачынствы з’яўляюцца не эксцэсамі асобных выканаўцаў, а часткай цэленакіраванай дзяржаўнай палітыкі рэпрэсій. Іменна на гэтым настойваюць шматлікія даклады Управления Верховного комиссара ООН по правам человека (УВКПЧ), указваючы на тое, што парушэнні ў Беларусі носяць не выпадковы, а сістэмны характар і каардынуюцца на высокім узроўні. Кваліфікацыя падзей у Беларусі як ППЧ Аналіз падзей пасля жніўня 2020 года, праведзены беларускімі і міжнароднымі праваабарончымі арганізацыямі і міжнароднымі місіямі (напрыклад, у рамках ААН і Маскоўскага механізму АБСЕ), дазваляе кваліфікаваць дзеянні ўладаў па канкрэтных пунктах Артыкулу 7: Пыткі (ст. 7(1)(f)):  Сістэматычнае прымяненне катаванняў і бесчалавечнага абыходжання ў ЦІП «Акрэсціна», СІЗА КДБ, упраўленнях ГУБОПіК і РУУС было задокументавана тысячамі сведчанняў. Гэта не было «самадзейнасцю» — ідэнтычныя метады (перапоўненыя «стаканы», заліванне хлоркай, збіцці па «калідорах», падаўжэнне тэрмінаў знаходжання ў СІЗА, абмежаванне доступу да медыцынскай дапамогі, прыцягненне да цяжкай фізічнай працы без уліку стану здароўя, полу і ўзросту) прымяняліся сінхронна ў розных гарадах, што ўказвае на адзіны загад. Пераслед (ст. 7(1)(h)):  Знішчэнне больш за 1000 НДА, разгром усіх незалежных СМІ, тысячы крымінальных спраў за каментары або лайкі — гэта цэленакіраванае пераследаванне ідэнтыфікуемай групы па палітычных матывах. Лішэнне свабоды (ст. 7(1)(e)):  Дзесяткі тысяч адвольных затрыманняў і тысячы палітвязняў з’яўляюцца не «ажыццяўленнем правасуддзя», а шырокамаштабным пазбаўленнем свабоды ў парушэнне асноўных нормаў міжнароднага права. Іншыя бесчалавечныя дзеянні (ст. 7(1)(k)):  Прымусовая запіс «пакаяльных» відэа, стварэнне невыносных умоў у ШІЗА, адмову ў медыцынскай дапамозе і камунікацыі (рэжым incommunicado), што прывяло да смерцяў у зняволенні (Вітольд Ашурак, Алесь Пушкін). Контраргументы: пазіцыя афіцыйнага Мінска Афіцыйны Мінск катэгарычна адхіляе ўсе абвінавачванні. Яго пазіцыя будуецца на наступных тэзісах: «Гэта ўнутраная справа»:  Рэжым настойвае на прынцыпе дзяржаўнага суверэнітэту і неўмяшальніцтва. Пакойны міністр замежных спраў Уладзімір Макей неаднаразова заяўляў, што міжнародныя механізмы выкарыстоўваюцца для «палітычнага ціску» і «змены ўлады». Гэты тэзіс да гэтага часу прасоўваецца афіцыйнымі ўладамі Беларусі, напрыклад, у СПЧ ААН. «Абарона парадку»:  Улады сцвярджаюць, што сілавікі дзейнічалі законна, абараняючы канстытуцыйны лад ад «аплачаных з-за мяжы экстрэмістаў» і «спробы дзяржаўнага перавароту». «Усё гэта фейкі»:  Аляксандр Лукашэнка асабіста заяўляў, што кадры збіццяў на Акрэсціна — гэта «пастаноўка і мантаж», а сінякі «намаляваныя гримам». Аднак гэтая аргументацыя разбіваецца аб высновы міжнародных органаў. Так, напрыклад, Даклад УВКПЧ ААН 2023 г.  прама зрабіў выснову, што «масштабы і характар парушэнняў... могуць быць прыраўнены да злачынстваў супраць чалавечнасці». Механізмы адказнасці: поспехі і правалы гісторыі Як дабіцца справядлівасці, калі нацыянальная сістэма правасуддзя (суды, следчы камітэт, пракуратура, адвакатура) сама стала часткай рэпрэсіўнага апарата? A. Міжнародны крымінальны суд (МУС) Перашкода:  Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута. МУС не валодае юрысдыкцыяй і, адпаведна, не можа пачаць расследаванне па сваёй ініцыятыве ў дачыненні да злачынстваў, учыненых выключна на тэрыторыі Беларусі. Перадача справы Саветам Бяспекі ААН немагчыма з-за вета Расіі. Тым не менш, вышэйшае кіраўніцтва Беларусі можа быць прыцягнута да адказнасці за злачынствы супраць чалавечнасці перад МУС нават нягледзячы на тое, што Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута — у тых выпадках, калі такія злачынствы набываюць трансгранічны характар. Гэта азначае, што частка супрацьпраўных дзеянняў або іх наступствы закранаюць тэрыторыю дзяржавы, прызнаўшай юрысдыкцыю МУС. Іменна па гэтым прынцыпе дзейнічае прыклад Літвы, якая ў 2024 годзе перадала ў МУС матэрыялы пра пераследы, катаванні і вымушаныя перамяшчэнні грамадзян Беларусі, сцвярджаючы, што частка гэтых дзеянняў — у прыватнасці, вымушаны ўцёкі ахвяр і пераслед актывістаў — мелі месца ўжо на літоўскай тэрыторыі. Практычны прыклад:  Справа Омара аль-Башыра (Судан). МУС выдаў ордэр на яго арышт за генацыд у Дарфуры яшчэ ў 2009 годзе. Нягледзячы на гэта, ён гадамі заставаўся пры ўладзе і свабодна падарожнічаў па краінах, не прызнаўшых юрысдыкцыю МУС. Нават пасля звяржэння новыя ўлады Судана не спяшаюцца яго выдаваць. Гэта даказвае: ордэр МУС — не роўна аўтаматычны арышт. Б. Універсальная юрысдыкцыя Гэта прынцып, які дазваляе любой прызнаўшай яго краіне расследаваць і прыцягваць да адказнасці асоб, абвінавачаных у здзяйсненні цяжкіх міжнародных злачынстваў (у тым ліку катаванняў), незалежна ад месца іх здзяйснення і грамадзянства злачынца або ахвяры. Ён заснаваны на прызнанні таго, што такія злачынствы закранаюць усё міжнароднае супольніцтва. Гістарычны поспех:  Справа Аўгуста Піначэта (Чылі). У 1998 годзе былы дыктатар быў арыштаваны ў Лондане па ордэры, выдадзеным іспанскім суддзёй Бальтасарам Гарсонам, на падставе універсальнай юрысдыкцыі. Хоць Піначэт у выніку не паўстаў перад судом у Іспаніі (па стане здароўя), сам факт яго арышту стаў рэвалюцыяй. Ён разбурыў сцяну суверэнітэту, за якой хаваліся дыктатары. Гістарычны поспех-2:  Справа Хісэна Хабрэ (Чад). «Афрыканскі Піначэт» быў асуджаны ў 2016 годзе ў Сенегале Спецыяльным афрыканскім трыбуналам за злачынствы супраць чалавечнасці. Бягучая практыка па Беларусі:  Іменна гэты механізм ужо запушчаны. У Літве, Польшчы і Германіі ўзбуджаныя крымінальныя справы па заявах беларусаў, пацярпелых ад катаванняў. Генпракуратура Германіі расследуе справы па фактах злачынстваў супраць чалавечнасці. Справа Юрыя Гараўскага з’яўляецца адным з важных прыкладаў прымянення універсальнай юрысдыкцыі ў дачыненні да меркаваных злачынстваў, учыненых у Беларусі. У 2023 годзе ў Швейцарыі быў затрыманы былы супрацоўнік беларускага спецпадраздзялення «СОБР» Юрый Гараўскі, які публічна прызнаўся ў ўдзеле ў выкраданнях і забойствах апазіцыйных палітыкаў у канцы 1990-х гадоў. Швейцарскія ўлады ўзбудзілі супраць яго крымінальную справу па артыкуле аб злачынствах супраць чалавечнасці, скарыстаўшы прынцып універсальнай юрысдыкцыі. Гэты прэцэдэнт стаў важным сігналам: нават калі дзяржава, дзе адбываліся злачынствы, не забяспечвае правасуддзя, іншыя краіны могуць узяць на сябе адказнасць за пакаранне вінаватых. Выснова Нацыянальнае правасуддзе ў Беларусі сёння немагчыма. Шлях праз МУС заблакаваны палітычна. Таму універсальная юрысдыкцыя становіцца галоўным і найбольш рэалістычным інструментам . Яна не абяцае хуткай расплаты, але, як паказвае справа Піначэта, стварае для злачынцаў «юрыдычную удаўку», якая паступова сціскаецца, ператвараючы іх у невыязных і таксічных для любой краіны свету.

Сустрэча з мігрантамі каля пункта пропуску «Брузгі». Фота: president.gov.by Злачынная дзейнасць рэжыму Лукашэнкі не абмяжоўваецца межамі Беларусі. Яна эвалюцыянавала ад пераследу дыяспары да актаў, якія пагражаюць міжнароднай бяспецы. Менавіта гэтыя дзеянні далі сусветнай супольнасці значна больш прававых інструментаў для адказу, бо яны непасрэдна закранаюць юрысдыкцыю іншых дзяржаў. Эпізод 1: Захоп рэйса Ryanair (дзяржаўнае паветранае пірацтва) Затрыманы самалёт Ryanair у Мінску. Фота: delfi.lt 23 мая 2021 года беларускія ўлады пад ілжывым падставай «мінавання» і пры дапамозе знішчальніка МіГ-29 прымусілі да пасадкі ў Мінску грамадзянскі самалёт, які ляцеў з Афін у Вільнюс, каб арыштаваць Рамана Пратасевіча. Прававая кваліфікацыя: Грубейшае парушэнне Чыкагскай канвенцыі 1944 г. (бяспека палётаў). Акт незаконнага ўмяшання, які падпадае пад Манрэальскую канвенцыю 1971 г. (барацьба з актамі, што пагражаюць грамадзянскай авіяцыі). Пазіцыя афіцыйнага Мінска: Улады Беларусі настойвалі на версіі пра «ліст ад ХАМАС», дзе нібыта была пагроза выбуху.Дырэктар Дэпартамента авіяцыі Арцём Сікорскі сцвярджаў, што дзеянні дыспетчараў былі «рэкамендацыйнымі». Аднак канчатковы даклад ІКАО (ліпень 2022)  цалкам абверг афіцыйную версію. ІКАО ўстанавіла, што паведамленне пра бомбу было загадзя ілжывым  і з’яўлялася актам незаконнага ўмяшання , арганізаваным беларускімі ўладамі. Гістарычны прэцэдэнт: Справа аб выбуху над Локербі (1988) . Яно прывяло да міжнароднай ізаляцыі Лівіі, санкцый ААН і вымушанай выдачы падазраваных. Прэцэдэнт паказвае: злачынствы супраць міжнароднай авіяцыі маюць вельмі высокую палітычную цану. Эпізод 2: Інструменталізаваны міграцыйны крызіс Мігранты на беларуска-польскай мяжы. Фота: SCANPIX / TASS / Leta Пачынаючы з лета 2021 года беларускія ўлады арганізавалі дастаўку тысяч мігрантаў з Блізкага Усходу ў Мінск, а затым сілай і падманам скіроўвалі іх на штурм межаў Польшчы і Літвы. Прававая кваліфікацыя: Парушэнне Палермскіх пратаколаў ААН супраць транснацыянальнай арганізаванай злачыннасці, у прыватнасці Пратакола супраць незаконнага ўвозу мігрантаў. Можа быць кваліфікавана як злачынства супраць чалавечнасці  (арт. 7(1)(k) Рымскага статута), бо людзей свядома выкарыстоўвалі як «жывы шчыт», асуджаючы на пакуты і смерць у лясах. Гэта падрабязна задокументавала Amnesty International. Пазіцыя афіцыйнага Мінска: «Віна Захаду»  — ЕС нібыта сам разбамбіў краіны, адкуль бягуць мігранты. «Жорсткасць Польшчы»  — прапаганда перакладае адказнасць на польскіх памежнікаў. «Аслабленне кантролю праз санкцыі»  — улады сцвярджаюць, што «не могуць» стрымліваць паток мігрантаў. Механізмы адказнасці Трансгранічны характар злачынстваў адкрывае новыя магчымасці для правасуддзя, якія былі недаступныя пры «унутраных» рэпрэсіях. 1. Нацыянальная юрысдыкцыя пацярпелых краін Польшча і Літва маюць поўнае права расследаваць: міграцыйны крызіс як акт гібрыднай агрэсіі, інцыдэнт з Ryanair — бо самалёт ляцеў у Вільнюс і быў зарэгістраваны ў Польшчы. 2. Юрысдыкцыя МУС праз «перасячэнне мяжы» Гэта найцікавейшы юрыдычны механізм. Хаця Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута, Польшча і Літва — удзельніцы. Прэцэдэнт: справа М’янма/Бангладэш .МУС абвясціў, што мае юрысдыкцыю над дэпартацыяй , бо злачынства завяршаецца на тэрыторыі краіны-ўдзельніцы (Бангладэш).Аналагічна, прымусовае перамяшчэнне мігрантаў завяршаецца ў Польшчы/Літве , што дае Прокурору МУС магчымасць пачаць расследаванне. 3. Іск Літвы ў Міжнародны суд ААН Літва ўжо падала пазоў супраць Беларусі, абвінавачваючы Мінск у парушэнні Пратакола ААН супраць незаконнага ўвозу мігрантаў, бо беларускія ўлады свядома арганізавалі і накіроўвалі паток мігрантаў у рамках палітычнага ціску на ЕС. Выснова Нападаючы на суседзяў, рэжым Лукашэнкі сам даў ім у рукі  прававыя інструменты для пераследу. Ён выйшаў з «доміка» суверэнітэту  і апынуўся пад прамой юрысдыкцыяй Еўрапейскіх судоў і, патэнцыйна, Гаагі.

А. Лукашэнка. Фота: president.gov.by З 24 лютага 2022 года рэжым Беларусі стаў саўдзельнікам агрэсіі супраць Украіны. Гэта адкрыла самы небяспечны для яго юрыдычны фронт. Важна адрозніваць «злачынства агрэсіі»  (сам факт развязвання вайны) і «ваенныя злачынствы»  (канкрэтныя зверствы). Гэты артыкул прысвечаны другім. Кваліфікацыя дзеянняў вышэйшага палітычнага і ваеннага кіраўніцтва Беларусі У міжнародным праве (арт. 25(3)(с) Рымскага статута) саўдзел  ( aiding and abetting ) — гэта аказанне дапамогі ў здзяйсненні злачынства, ведаючы  пра яго намер. 1. Прадастаўленне тэрыторыі для атак Уварванне расійскіх войскаў у Кіеўскую вобласць (дзе былі зверствы ў Бучы і Ірпені) адбывалася з тэрыторыі Беларусі . Забеспячэнне лагістыкі, аэрадромаў і шпіталяў для гэтай групоўкі — гэта прамы саўдзел  ваенных злачынстваў, учыненых гэтай групоўкай. 2. Ракетныя абстрэлы Запускі ракет з тэрыторыі Беларусі (задокументаваныя, напрыклад, праектам «Беларускі Гаюн» ) па грамадзянскіх аб’ектах ва Украіне — гэта ваеннае злачынства  (умыснае нападзенне на грамадзянскіх, арт. 8(2)(b) Статута). Беларускія вайскоўцы, якія садзейнічалі запуску, з’яўляюцца саўдзельнікамі . 3. Дэпартацыя ўкраінскіх дзяцей Найбольш прамое і даказальнае абвінавачанне. Пад выглядам «аздараўлення» ў беларускія санаторыі (напрыклад, «Дубрава») вывезлі тысячы ўкраінскіх дзяцей , у тым ліку сірот. Прававая кваліфікацыя: Гэта цяжкае ваеннае злачынства — незаконная дэпартацыя  і перамяшчэнне  (арт. 8(2)(a)(vii) Рымскага статута) і грубае парушэнне арт. 49 Чацвёртай Жэнеўскай канвенцыі. За гэта МУС ужо выдаў ордэры на Пуціна і Львову-Белову. Пазіцыя афіцыйнага Мінска Рэжым карыстаецца рыторыкай «гуманітарнай місіі» і «саюзніцкага абавязку»: «Мы не бок канфлікту»  — Беларусь «прыкрывае тыл» Расіі, але не ўдзельнічае ў баях. «Дзеці на аздараўленні»  — Лукашэнка сцвярджае, што Беларусь «па-брацку» прымае дзяцей з Данбасу. «Гэта гуманітарная місія»  — прапагандыст Аляксей Талай настойвае, што вываз — выключна гуманітарная акцыя. Аднак даследаванне Yale Humanitarian Research Lab  паказвае: дзяцей русіфікуюць , падвяргаюць ідэалагічнай апрацоўцы  і ваеннаму выхаванню , што забаронена міжнародным гуманітарным правам. Механізмы адказнасці: МУС і гістарычны прэцэдэнт Тут сітуацыя радыкальна адрозніваецца ад «унутраных» рэпрэсій. Украіна прызнала юрысдыкцыю МУС (арт. 12(3) Статута). Гэта азначае: МУС мае поўную юрысдыкцыю  расследаваць ваенныя злачынствы на тэрыторыі Украіны, незалежна ад грамадзянства асобаў, якія да іх датычныя. Гістарычны прэцэдэнт (поспех): справа Чарльза Тэйлара (Ліберыя) Тэйлар быў прэзідэнтам Ліберыі, але яго судзіў Трыбунал па Сьера-Леоне. Асудзілі яго не за злачынствы ў сваёй краіне , а за саўдзел і падбухторванне  ( aiding and abetting ) паўстанцаў у суседняй дзяржаве.Гэта ідэальная аналогія для Лукашэнкі: ён нясе адказнасць за ваенныя злачынствы ва Украіне, забяспечыўшы тэрыторыю, інфраструктуру і лагістыку  (у абмен на падтрымку Расіі). Выснова Саўдзел Беларусі ў вайне — самае юрыдычна ўразлівае месца  рэжыму. За ваенныя злачынствы  (дэпартацыя дзяцей) — юрысдыкцыя МУС прамая і неаспрэчная . Справа аб дэпартацыі — самы кароткі шлях  да міжнародных ордэраў на арышт вышэйшага кіраўніцтва Беларусі.

Фота ілюстрацыйнае Нюрнбергскі трыбунал назваў агрэсію «вышэйшым міжнародным злачынствам», бо менавіта яна «ўтрымлівае ў сабе назапашанае зло ўсіх іншых злачынстваў». Што такое злачынства агрэсіі? Калі ваенныя злачынствы — гэта зверствы падчас вайны , то агрэсія — гэта сам факт яе развязвання . Гэта «злачынства лідараў»  (leadership crime), якое могуць учыніць толькі найвышэйшыя палітычныя і ваенныя кіраўнікі. Вызначэнне агрэсіі прыведзена ў Рэзалюцыі 3314 (XXIX) Генеральнай Асамблеі ААН (1974 г.). Агрэсія — гэта не толькі прамое ўварванне, але і: «Дзеянні дзяржавы, якая дазваляе выкарыстанне сваёй тэрыторыі іншай дзяржавай для здзяйснення акта агрэсіі». (Артыкул 3, пункт «f» Рэзалюцыі 3314) Беларускі кантэкст: Гэта дакладнае юрыдычнае апісанне дзеянняў рэжыму Лукашэнкі 24 лютага 2022 года. Само злачынства замацавана ў Артыкуле 8 bis Рымскага статута. Пазіцыя афіцыйнага Мінска: Рэжым адмаўляе агрэсію, выкарыстоўваючы рыторыку «прэвентыўнай абароны» і «саюзніцкага абавязку»: «Прэвентыўны ўдар»:  Лукашэнка сцвярджаў, што калі б РФ не пачала «спецаперацыю», Украіна «ўдарыла б» па Беларусі. «Абарона Саюзнай дзяржавы»:  удзел апраўдваецца неабходнасцю «абароны ад НАТА». Складанасці правасуддзя: «Прабел у юрысдыкцыі» МУС Асноўная праблема: юрысдыкцыя Міжнароднага крымінальнага суда ў дачыненні да злачынства агрэсіі абмежаваная. Паводле Артыкула 15 bis Рымскага статута, МУС не можа  расследаваць агрэсію, калі краіна-агрэсар (РФ або Беларусь) не ратыфікавала  Статут і Кампальскія папраўкі. Нават прызнанне Украінай юрысдыкцыі МУС тут не дапамагае. Вынік: МУС можа судзіць Лукашэнку за ваенныя злачынствы  (дэпартацыя дзяцей), але не можа судзіць  за сам факт развязвання вайны. Рашэнне: Спецыяльны трыбунал па агрэсіі (СТПА) Каб закрыць гэты «прабел», Украіна і яе саюзнікі (Core Group з 40+ краін) ствараюць адмысловы трыбунал ad hoc . Гістарычны прэцэдэнт (поспех): Нюрнбергскі трыбунал (1945). Створаны саюзнікамі для суда над нацысцкім кіраўніцтвам. Менавіта Нюрнберг увёў паняцце «злачынства супраць міру» (старое імя агрэсіі) і асудзіў Герынга, Рыбентропа і іншых. Крытыка (апаненты): Пазіцыя РФ і КНР:  называюць трыбунал «нелегітымным» і «палітычна матываваным». Скептыцызм Глабальнага Поўдня:  краіны накшталт ЮАР і Бразіліі кажуць пра «выбарчае правасуддзе» і пытаюцца: «А дзе быў трыбунал за ўварванне ў Ірак у 2003 годзе?» Нягледзячы на крытыку, ПАСЕ і Еўрапарламент рашуча падтрымалі стварэнне трыбуналу з юрысдыкцыяй над кіраўніцтвам РФ і Беларусі. Выснова Рэжым Лукашэнкі нясе адказнасць па двух асобных треках : За ваенныя злачынствы (дэпартацыя дзяцей)  — яго будзе судзіць Міжнародны крымінальны суд. За злачынства агрэсіі (развязванне вайны)  — яго будзе судзіць Спецыяльны трыбунал, які ствараецца цяпер па прыкладзе Нюрнберга.

Фота ілюстрацыйнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(e) Рымскага статута: пазбаўленне волі з парушэннем асноўных нормаў. Артыкул 7(1)(f): катаванні. Артыкул 7(1)(k): іншыя бесчалавечныя дзеянні (умовы ўтрымання, выкарыстанне хлору). С.Д. быў 24-гадовым інжынерам-праграмістам у мінскай IT-кампаніі. Ён належаў да тыпу людзей, якіх называюць «апалітычнымі». Ніколі не хадзіў на выбары, не складаўся ў рухах. Вечарам 9 жніўня 2020 года ў яго скончылася малако. Ён выйшаў у краму — усяго 500 метраў ад дому, на праспекце Дзяржынскага. На ім былі звычайныя джынсы, байка і заплечнік з ноўтбукам — толькі што закончыў змену на «аддалёнцы». Атмасфера ў горадзе была напружаная. Са двароў чуліся крыкі і хлопкі, але С.Д. думаў, што да крамы і назад дабяжыць хутка. На выхадзе з крамы ён сутыкнуўся з двума мужчынамі ў грамадзянскім і масках, якія выскачылі з чорнай безыменнай машыны. «Куды, с…ка?» — тое, што ён паспеў пачуць, перад тым як яго збілі з ног і пачалі біць нагамі. Пакет з малаком і хлебам застаўся ляжаць на асфальце. Яго зацягнулі ў бус, дзе на падлозе ўжо ляжалі яшчэ трое мужчын. Яго прывезлі ва Фрунзенскае РУУС. Там яго і яшчэ некалькі дзесяткаў людзей паставілі на калені ва ўнутраным дворыку, тварам да сцяны, з паднятымі ўверх рукамі. Тых, хто апускаў рукі ад стомы, білі дубінкамі па спіне і галёнах. «Яны называлі нас "змагарамі" і "наркаманамі", — успамінаў С.Д. — Патрабавалі пароль ад тэлефона. Я адмовіўся. Тады адзін наступіў бярцамі на маю кісць. Я закрычаў ад болю і назваў пароль». Бліжэй да поўначы іх, ужо збітых і зняважаных, адвезлі ў ЦІП на Акрэсціна. «Заселены» быў асобным катаваннем. Людзей прымушалі распранацца дагала ў калідоры, прысядаць, а потым бегчы па гэтым калідоры, пакуль амапаўцы білі іх па ягадзіцах і спінах. Потым пачаўся ад, які С.Д. называе «спуск у Дантэ». Яго кінулі ў 4-месную камеру №15. Калі яго ўштурхнулі ўнутр, там ужо было 44 чалавекі. «Мы стаялі. Проста стаялі, як у аўтобусе ў гадзіну пік. Немагчыма было не тое што легчы — сесці. Людзі стогналі. Спёка была пякельная, бетонныя сцены мокрыя ад поту і кандэнсату. У кутку была "параша", але дабрацца да яе было немагчыма. Людзі былі вымушаныя спраўляць патрэбу проста пад сябе». Так прайшлі першыя суткі. Ім не давалі ні вады, ні ежы. Спалі стоячы, па чарзе абапіраючыся адзін на аднаго. На другія суткі, паводле С.Д., у некаторых пачаліся галюцынацыі і панічныя атакі. «Уначы, — расказваў ён праваабаронцам, — мы пачулі, што ў дзвярах адчынілася "кармушка". Мы падумалі, што дадуць вады. Але адтуль хлынула едкая струя. Гэта была хлорка. Яны залілі канцэнтраваны раствор проста на падлогу камеры. Дыхаць стала немагчыма. У мяне адразу пачаўся апёк слізістай, паленыя вочы, я задыхаўся і кашляў крывёю. Людзі білася ў дзверы, крычалі "Дапамажыце!". А за дзвярыма мы чулі смех: "Дэзінфекцыя, твары! Каб вы перадохлі!"». Праз трое сутак С.Д. выцягнулі з камеры. Ён ледзь стаяў — ногі апухлі і сталі як два сінія слупы. У невялікім кабінеце на экране ноўтбука з’явілася жанчына — «суд па Skype». Суддзя, нават не паглядзеўшы на яго, зачитала пратакол, у якім сцвярджалася, што С.Д. «удзельнічаў у несанкцыянаваным мітынгу, выкрыкваў лозунгі і размахваў рукамі». «Вы прызнаеце віну?» «Я ішоў у краму», — прахрыпеў ён. «Пятнаццаць сутак», — безуважна адказала яна. На Акрэсціна ён правёў яшчэ чатыры дні, пасля чаго яго, паўбяссозннага, проста выкінулі за вароты — патрэбна была камера для новай партыі затрыманых. У бальніцы дыягнаставалі ЧМТ, хімічны апёк дыхальных шляхоў, шматлікія гематомы і пералом двух рэбраў. Праз паўгода, баючыся завядзення ўжо крымінальнай справы, С.Д. уцёк з Беларусі.«Я дагэтуль сплю з уключаным святлом, — прызнаўся ён. — І калі адчуваю пах хлоркі ў басейне, у мяне пачынаецца паніка. Яны не проста хацелі нас пакараць. Яны хацелі нас зламаць, растаптаць, паказаць, што мы — не людзі».

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута: пераслед ідэнтыфікуемай групы (крытыкаў улады) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(e): самавольнае пазбаўленне волі. А.Б., 45 гадоў, працаваў слесарам-рамонтнікам на Мінскім трактарным заводзе. Ён быў з тых, каго называюць «працоўнай костачкай» — 20 гадоў на адным прадпрыемстве, павага ў цэху, двое дзяцей, іпатэка. У палітыку ніколі не ўмешваўся, але ў 2020 годзе яго «прарвала». Ён бачыў, як яго калег, што выйшлі на страйк, звальнялі, білі, цягалі ў КДБ. Унутранае абурэнне патрабавала выхаду. Выхадам стаў Telegram. Падпісаўся на некалькі, на думку ўлады, «экстрэмісцкіх» каналаў і па вечарах, пасля змены, пачаў «ваяваць» у каментарыях. Пад выдуманым нікам «МТЗ-Сіла» ён пісаў тое, што думаў. У 2021 годзе, пасля чарговага жорсткага прысуду, ён пакінуў пад пастом пра аднаго суддзю каментар: «Гарэць табе ў пекле, прыслужнік». А пад фота амапаўца, які біў жанчыну, напісаў: «Спадзяюся, дзеці гэтага … (нецэнзурна) пабачаць, хто іх бацька» . Гэта было некалькі радкоў чыстага, бяссільнага гневу. Напісаў — і забыўся. Праз восем месяцаў, у 5:30 раніцы, у яго кватэру ўламаліся байцы СОБР. Яны не звонілі. Яны выразалі замок. А.Б. сцягнулі з ложка, скруцілі рукі. На вачах у спалоханай жонкі і дзяцей на яго надзелі кайданкі. «Што адбываецца?!» — крычаў ён. «Дапісаўся, "Сіла"», — усміхнуўся адзін з сілавікоў. Яго адвезлі ў Следчы камітэт. Следчы, малады лейтэнант, кінуў перад ім тэчку з распечаткамі яго каментарыяў. Нік быў дэананімізаваны. «Вашы?» — спытаў следчы. А.Б. быў ашаломлены. «Мае… напэўна… Я не памятаю. Гэта ж проста словы ў інтэрнэце». «"Проста словы", — пераймаў следчы. — А вось Крымінальны кодэкс так не думае». А.Б. выставілі абвінавачанні па двух артыкулах: Артыкул 369 КК РБ : «Абраза прадстаўніка ўлады» (за каментар пра суддзю). Артыкул 130 КК РБ : «Развіццё сацыяльнай варожасці і розні» (за каментар пра амапаўца, аднесенага да «сацыяльнай групы» сілавікоў). «Якое разпаліванне? — не разумеў А.Б. — Я проста раззлаваўся!» «Вашы каментары, — манатонна зачытваў следчы, — фарміравалі ў грамадстве негатыўны вобраз прадстаўнікоў улады, падрывалі яе аўтарытэт і спрыялі эскалацыі напружанасці, разпалваючы сацыяльную варожасць па прыкмеце прафесійнай прыналежнасці». А.Б. змясцілі ў СІЗА на «Валадарцы». 45-гадовы рабочы апынуўся ў камеры з дваццаццю такімі ж «палітычнымі»: айцішнікам, студэнтам, анархістам, урачом. Усе яны сядзелі за «словы». Суд быў паказальным. Судзілі яго ў тым самым судзе, суддзю з якога ён «абразіў». Суддзя (уже іншы) вёў працэс з відавочнай непрыязнасцю. Адвакат спрабаваў давесці, што ў каментарыях не было «разпалівання», а была «эмацыйная ацэначная рэакцыя». Што «супрацоўнікі АМАП» не з’яўляюцца асобнай «сацыяльнай групай». Прокурор запатрабаваў 4 гады калоніі. У апошнім слове А.Б. спрабаваў дастукацца:«Ваша гонар, я 20 гадоў адпрацаваў на заводзе. Я сумленны работнік. Я не тэрарыст. Я не экстрэміст. Я проста не мог маўчаць, калі бачыў несправядлівасць. Няўжо за словы, сказаныя ў эмоцыях, можна сажаць на 4 гады? У мяне дзеці…» Прысуд: 4 гады калоніі агульнага рэжыму . Калі яго выводзілі, жонка крыкнула: «Я люблю цябе!»Ён абярнуўся і сказаў канваірам: «За што, мужыкі? За словы?» Канваіры адвярнуліся. «Справа аб каментарыях» стала адной з тысяч. Дзяржава паставіла на паток крыміналізацыю любога іншадумства. Звычайны рабочы быў прыраўнены да небяспечнага злачынца і кінута ў турму за некалькі радкоў у інтэрнэце — таму што рэжым абвясціў вайну не толькі дзеянням, але і думкам сваіх грамадзян.

Сілавікі правялі вобшук і апячаталі офіс Беларускай асацыяцыі журналістаў. Крыніца: bbc.com Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута: пераслед ідэнтыфікуемай групы (незалежных журналістаў) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(k): іншыя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае знішчэнне прафесіі). Д.С., 30 гадоў, быў адным з найлепшых журналістаў-расследавальнікаў у краіне. Ён працаваў у галоўным незалежным навінавым партале Беларусі (назавём яго «Партал»). Яго спецыялізацыяй былі не пратэсты, а карупцыя ў вышэйшых эшалонах улады. Ён раскрываў схемы закупак лекаў, будаўніцтва элітнай нерухомасці для чыноўнікаў і бізнэсу, набліжанага да сям’і Лукашэнкі. Пасля 2020 года яго праца стала не проста складанай, а немагчымай. Улады пачалі татальную зачыстку інфармацыйнай прасторы. Спачатку «Партал» пазбавілі статусу СМІ. Потым заблакавалі сайт. А ў 2021 годзе КДБ абвясціў «Партал» і ўсе яго сацсеткі… «экстрэмісцкім фармаваннем». Гэта змяніла ўсё. Любая праца на «Партал» — нават адпраўка фотаздымка ці паведамлення ў рэдакцыю — прыраўноўвалася да «ўдзелу ў экстрэмісцкім фармаванні» (арт. 361-1 КК Рэспублікі Беларусь), што каралася да 7 гадоў пазбаўлення волі. Рэдакцыя была вымушана тэрмінова эвакуявацца ў Варшаву і Вільнюс. Д.С. выехаў разам з калегамі. Але ў Беларусі заставаліся яго сталыя бацькі. Бацька цяжка захварэў і меў патрэбу ў складанай аперацыі. У пачатку 2023 года, нягледзячы на ўсе ўгаворы, Д.С. вырашыў паехаць у Мінск. Ён ехаў як прыватная асоба, «чысты» — без працоўнага ноўтбука, з пустым тэлефонам. Ён спадзяваўся праехаць незаўважана. Яго знялі з аўтобуса на мяжы. Двое ў грамадзянскім моўчкі ўзялі яго пад рукі. «Прайдзіце, Дзмітрый. Мы вас дачакаліся». Яго адразу павезлі ў СІЗА КДБ. Абвінавачанне, якое яму прад’явілі, шакавала нават адваката. Яму інкрымінавалі не толькі «ўдзел у экстрэмісцкім фармаванні». Яму прад’явілі «дзяржаўную здраду» (арт. 356 КК РБ). Логіка КДБ была наступнай: працуючы ў «экстрэмісцкім фармаванні» («Партале»), Д.С. публікаваў расследаванні пра карупцыю. Гэтыя расследаванні, паводле следства, «дыскрэдытавалі Рэспубліку Беларусь на міжнароднай арэне», «нанасялі ўрон нацыянальнай бяспецы» і былі «дапамогай замежным дзяржавам у варожай дзейнасці». Іншымі словамі, яго журналісцкая праца — артыкулы пра крадзеж чыноўнікаў — была афіцыйна прыраўнаная да дзяржаўнай здрады. Допыты вёў асабіста палкоўнік КДБ. «На каго працуеш, Дзіма? — пытаў ён. — На палякаў? На амерыканцаў? Колькі табе плацяць за тое, што прадаеш Радзіму?». «Я працую на сваіх чытачоў, — адказваў Д.С. — Я пішу праўду». «Твая "праўда" — гэта здрада, — адрэзаў палкоўнік. — Ты — інфармацыйны дыверсант. І сядзець будзеш як дыверсант». Суд праходзіў у абласным судзе ў закрытым рэжыме. На матэрыялы справы стаяў грыф «Сакрэтна». Адвакат знаходзіўся пад падпіскай аб неразгалошванні нават дэталяў абвінавачання. У залу не дапусцілі нават маці Д.С. Працэс ператварыўся ў фармальнасць. «Доказамі» яго «здрады» сталі яго ўласныя артыкулы за апошнія тры гады. Прокурор заявіў, што Д.С., «выкарыстоўваючы прафесійныя навыкі, мэтанакіравана збіраў і перадаваў замежным арганізацыям (рэдакцыі "Партала") звесткі, якія дыскрэдытуюць вышэйшае кіраўніцтва краіны, з мэтай дэстабілізацыі сітуацыі». Прысуд: 10 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. «Яны стварылі юрыдычны прэцэдэнт, — паспеў шапнуць Д.С. адвакату. — Яны афіцыйна абвясцілі, што журналістыка — гэта дзяржаўная здрада. Што пісаць праўду пра ўладу — злачынства, роўнае шпіянажу. Яны забілі прафесію». Д.С. этапавалі ў калонію, дзе яго адразу змясцілі ў ПКТ (памяшканне камернага тыпу) як «схільнага да экстрэмізму». Яму забаранілі перапіску і спатканні. Рэжым цалкам ізаляваў аднаго з самых небяспечных для сябе людзей — чалавека, які ўмеў знаходзіць і гаварыць праўду.

Самалёт Ryanair пасля вымушанай пасадкі ў Мінску, 23 мая 2021. Фота: picture alliance/dpa/ONLINER.BY/AP Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 2 (Эпізод 1) аналізу: Парушэнне Чыкагскай канвенцыі 1944 г. Парушэнне Манрэальскай канвенцыі 1971 г. (Акт незаконнага ўмяшання). Артыкул 7(1)(e): Самавольнае пазбаўленне волі (ў дачыненні да ўсіх пасажыраў). Л.М., 35 гадоў, грамадзянін Літвы, працаваў менеджарам па продажах. 23 мая 2021 года ён ляцеў звычайным рэйсам FR4978 авіякампаніі Ryanair з Афін у Вільнюс. Гэта быў канец адпачынку: тыдзень на Крыце, сонца, мора. У самалёце ён чытаў кнігу і драмаў. Калі самалёт ужо пачаў зніжэнне, набліжаючыся да Вільнюса, капітан раптам абвясціў па гучнай сувязі: «Увага, паважаныя пасажыры. У сувязі з пагрозай бяспецы на борце, мы вымушаны здзейсніць экстранную пасадку ў бліжэйшым аэрапорце. Гэта Мінск». Л.М. паглядзеў у ілюмінатар. Вільнюс быў зусім побач. «Мінск? — падумаў ён. — Навошта Мінск? Гэта нелагічна» . У салоне пачалося лёгкае хваляванне. «Але самы сюррэалістычны момант, — распавядаў Л.М. пазней у інтэрв’ю, — быў, калі я зноў паглядзеў у акно. Прама побач з нашым крылом, вельмі блізка, ішоў ваенны знішчальнік. Шэры, з чырвонымі зоркамі. МіГ-29. Ён суправаджаў нас. Я зразумеў, што гэта не проста "пагроза бяспецы". Гэта нешта іншае. Гэта захоп». Паніка ахапіла аднаго з пасажыраў. Маладзён, які сядзеў праз некалькі радоў наперадзе, схапіўся за галаву. Ён нешта казаў дзяўчыне побач, ліхаманкава перадаваў ёй свой ноўтбук. Гэта быў Раман Пратасевіч. Калі самалёт прызямліўся ў Мінску, яго адразу акружылі пажарныя машыны і спецназ. У салон увайшлі беларускія сілавікі. «Яны не шукалі бомбу, — узгадваў Л.М. — Яны дакладна ведалі, за кім прыйшлі. Яны падышлі проста да Рамана і крыкнулі: "Выйсці! Рэчы з сабой!". Потым яны забралі і яго дзяўчыну, Соф’ю». Астатніх пасажыраў — больш за 120 чалавек з розных краін — прымусілі пакінуць самалёт і загналі ў транзітную зону тэрмінала. Іх трымалі там як закладнікаў. «Гэта быў тэатр абсурду, — казаў Л.М. — Супрацоўнікі аэрапорта з каменнымі тварамі паўтаралі: "Ідзе праверка бяспекі. Чакайце". Нам не давалі вады. У прыбіральню вадзілі пад канвоем. Мы былі грамадзянамі ЕС, на борце еўрапейскага перавозчыка, ляцелі паміж дзвюма сталіцамі ЕС, але знаходзіліся ў поўнай уладзе беларускіх сілавікоў. Гэта было адчуванне абсалютнага беззаконня». Нашы рэчы зноў і зноў прасвечвалі. Собаки абнюхвалі багаж. Але было відавочна, што гэта інсцэніроўка. Сапраўдная мэта аперацыі ўжо была дасягнута — Пратасевіч апынуўся ў руках КДБ. Праз 8 гадзін прыніжальнага чакання, без тлумачэнняў, пасажырам загадалі вярнуцца ў самалёт. «Калі мы сядалі, — узгадваў Л.М., — мы ўбачылі, што Рамана і Соф’і няма. Іх рэчы проста выгрузілі на ўзлётную паласу. У салоне стаяла грабовая цішыня. Усе ўсё разумелі». Самалёт узляцеў і праз 25 хвілін прызямліўся ў Вільнюсе. Калі шасі крануліся літоўскай зямлі, у салоне раздаўся працяглы апладысмент. Людзі плакалі ад палёгкі. «Я ляцеў з адпачынку, а трапіў у галівудскі трылер пра халодную вайну, — казаў Л.М. журналістам у аэрапорце Вільні. — Яны захапілі грамадзянскі самалёт, поўны людзей, з дапамогай знішчальніка. Яны падвергнулі рызыцы 120 жыццяў. Усё гэта — каб схапіць аднаго чалавека, які ім не падабаўся. Гэта не проста парушэнне. Гэта акт дзяржаўнага тэрарызму. Сёння яны захапілі самалёт. Што будзе заўтра?»