П. Латушка на міжнародным форуме «Варшаўскі дыялог за дэмакратыю», Варшава, Польшча, 2025. Фона: НАУ-медыя Намеснік кіраўніцы Аб’яднанага Пераходнага Кабінета, кіраўнік НАУ Павел Латушка выступіў на міжнародным форуме «Варшаўскі дыялог за дэмакратыю», прысвечаным тэме «Дэмакратыя і міжнародная бяспека: Абаронцы правоў чалавека на перадавой свабоды». Факты рэпрэсій і маштаб трагедыі Павел Латушка пачаў з канкрэтных лічбаў: з пачатку прэзідэнцкай кампаніі 2020 года палітвязнямі ў Беларусі былі прызнаныя 4278 чалавек. Сёння ў месцах зняволення знаходзяцца больш за 1250 палітвязняў. Але эксперты лічаць, што рэальная колькасць можа быць у два-тры разы вышэйшая. Рэпрэсіі закранулі дзясяткі тысяч беларусаў: не менш за 100 тысяч беларусаў прайшлі праз розныя формы палітычных рэпрэсій. Каля 600 тысяч чалавек былі вымушаныя пакінуць краіну — гэта 6,4% насельніцтва Беларусі. Рэжым узмацняе тэрор і мілітарызацыю Намеснік кіраўніцы АПКБ адзначыў, што рэпрэсіі не спыняюцца, а ўзмацняюцца: толькі з моманту апошняга вызвалення 39 палітвязняў 11 верасня зафіксавана 345 новых крымінальных палітычных пераследаў і прызнана 158 новых палітвязняў — у чатыры разы больш, чым было вызвалена. Павел Латушка прывёў паказальны факт з бюджэту Беларусі: у бюджэце на 2026 год выдаткі на сілавыя структуры і суды вырастуць на 25% і складуць амаль 2 мільярды еўра. Пры гэтым сам бюджэт плануецца з дэфіцытам. Гэта сведчыць, што рэжым плануе працягнуць рэпрэсіі, якія становяцца сістэмаўтваральным фундаментам рэжыму Лукашэнкі. П. Латушка на міжнародным форуме «Варшаўскі дыялог за дэмакратыю», Варшава, Польшча, 2025. Фона: НАУ-медыя Трансгранічныя рэпрэсіі і пагроза для Еўропы Палітык падкрэсліў, што рэпрэсіі выйшлі за межы Беларусі: толькі з пачатку гэтага года ўзбуджана не менш за 970 крымінальных спраў супраць беларусаў за мяжой, у асноўным у Польшчы і Літве. Масава выкарыстоўваюцца завочныя прысуды, канфіскацыя маёмасці і пагрозы расправы. У якасці прыкладу экстэрытарыяльных дзеянняў Павел Латушка прывёў прызнанне Кабінета «тэрарыстычнай арганізацыяй».  Стратэгія: ліквідаваць першапрычыну Павел Латушка прадставіў ключавыя напрамкі працы НАУ: падрыхтоўка прававых ініцыятыў для прыцягнення вінаватых да адказнасці; санкцыйная палітыка (нацыянальныя і наднацыянальныя, эканамічныя і персанальныя санкцыі); камунікацыі ў МУС у Гаазе па пытаннях незаконнай дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей;  ініцыяванне пры падтрымцы НАУ зваротаў у МУС па фактах злачынстваў супраць беларусаў; санкцыйныя пакеты ЕС, ЗША, Канады, Вялікабрытаніі (у санкцыйныя спісы ўключаны сотні прадпрыемстваў, асобныя сектары эканомікі, а таксама больш за 400 асобаў рэжыму). Адказваючы на пытанне, што можна зрабіць для падтрымання дэмакратычных памкненняў беларусаў, Павел Латушка асабліва падкрэсліў пытанні адказнасці, бо без выкарыстання міжнароднага права, прававых інструментаў партнёрамі ў ЕС беларусы губляюць веру ў дэмакратыю і эфектыўнасць міжнародных інстытутаў. Намеснік кіраўніцы АПК адзначыў, што сёння складваецца сітуацыя назапашанага эфекту санкцый, патэнцыял якіх павінен быць скарыстаны для прымушэння рэжыму для змен унутранай рэпрэсіўнай і знешняй агрэсіўнай палітыкі.  Павел Латушка прывёў прыклад эфектыўнасці прававых дзеянняў у міжнародным рэчышчы: падача камунікацый у МУС пра незаконнае перамяшчэнне ўкраінскіх дзяцей у Беларусь і іх індактрынацыю фактычна спыніла гэтыя дзеянні рэжыму.  Заклік да партнёраў Звяртаючыся да партнёраў, Павел Латушка адзначыў, што рэжым хоча зняцця санкцый без рэальных зменаў у палітыцы, ажыццявіўшы толькі касметычныя крокі. Нельга дапусціць памылак мінулых гадоў. Ціск павінен захоўвацца да рэальных крокаў: спынення рэпрэсій і пачатку нацыянальнага дыялогу ў фармаце Круглага стала. Намеснік кіраўніцы АПКБ падкрэсліў, што у дэмакратычных сіл ёсць палітычныя інстытуты, прызнанне і падтрымка партнёраў, у партнёраў ёсць інструмент — санкцыі. Іх частковае зняцце магчыма толькі пры ўмове рэальнага дыялогу і палітычных зменаў. Панэль у рамках Форума «Варшаўскі дыялог за дэмакратыю», на якой выступіў Павел Латушка, была арганізавана Цэнтрам міжнародных адносінаў пры   падтрымцы   МЗС Польшчы.

Дзверы, на фоне якіх праводзіліся запісы пакаяльных відэа. Крыніца: malanka.media Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута:  Пераслед па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(k):  Іншыя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае прычыненне моцных псіхалагічных пакут, публічнае прыніжэнне). Артыкул 7(1)(e):  Самавольнае пазбаўленне волі. с. Яна вяла невялікі Instagram-блог пра кнігі і жыццё ў Мінску. Пасля жніўня 2020 года яна часам пісала пра свае пачуцці, выкладала фота з белымі стужкамі або кветкамі. У верасні, падчас аднаго з жаночых маршаў, яна зрабіла фота, дзе абдымала сваю сяброўку з маленькім самаробным плакатам «За нашых дзяцей». Да яе прыйшлі 4 лістапада, у 6:15 раніцы, у пакой інтэрната. Двое ў цывільным і двое ў чорнай форме з нашыўкамі «АМАП». Яны не стукалі. Яны выламалі кволы замок, скінулі яе з ложка і прыціснулі тварам да падлогі. «Экстрэмістка, дапрыгалась?» — прашыпеў адзін з іх. У пакоі была яшчэ яе суседка, якая забілася ў кут і маўкліва плакала. Вобыск цягнуўся дзве гадзіны. Яны перавярнулі ўсё: шафы, матрацы, вытраслі змест рукзакоў. Канфіскавалі яе стары ноўтбук, тэлефон і, чамусьці, канспекты па гісторыі беларускай літаратуры. Яе прывезлі ў будынак ГУБАЗіК. Дапыт пачаўся не адразу. Спачатку яе на некалькі гадзін замкнулі ў маленькім пакоі без акна, дзе стаяў толькі адзін табурэт, прымацаваны да падлогі. Потым яе павялі ў кабінет. Аператыўнік, які прадставіўся «маёрам Васілевым», быў дэманстратыўна ветлівы. Ён паклаў на стол раздрукоўкі яе пастоў з Instagram. «Марыя Віктараўна, ну што ж вы так, — пачаў ён, гартаючы паперы. — Вы ж будучы журналіст. Разумная дзяўчына. Навошта вам гэтыя "лялеквады"? Навошта вы звязаліся з гэтымі…» — ён пагардліва тыцнуў пальцам у фота з маршу. М.В. спрабавала спасылацца на Канстытуцыю, на права на мірны пратэст. Маёр расхаваў. «Канстытуцыя? Дзяўчынка, у якім свеце ты жывеш? Твая Канстытуцыя цяпер — гэта Крымінальны кодэкс. Артыкул 342. Да трох гадоў. А вось гэты твой пост, — ён пастукаў па другой раздрукоўцы, — дзе ты пішаш пра хлопцаў з Акрэсціна… гэта ўжо 361-я, "Заклікі да санкцый". Да дванаццаці гадоў. Ты ў 31 выйдзеш. Уся маладосць — у калоніі». Ён даў ёй вады. «Глядзі, — яго тон стаў даверлівым, — нам не патрэбна твая кроў. Мы бачым, што ты спатыкнулася. Што цябе выкарысталі. Ты проста дапаможаш нам, а мы дапаможам табе». План быў просты: яна павінна была запісаць відэа. Сказаць на камеру, што «глыбока раскайваецца», што «паддалася на правакацыі дэструктыўных тэлеграм-каналаў», і заклікаць іншых «не паўтараць яе памылак». «Я не буду гэтага рабіць» , — цвёрда сказала М.В. Усмешка «Васілeва» знікла. Ён націснуў кнопку. У кабінет зайшлі двое ў масках. «Значыць, па-дрэннаму, — сказаў ён. — Зараз паедзеш на Акрэсціна. Да "палітычных". Яны цябе хутка навучаць Радзіму любіць. А ведаеш, што мы зробім з тваёй сяброўкай? З той, што на фота? Мы яе зробім арганізатаркай. А ты пойдзеш саўдзельніцай. Яна ўжо дае паказанні на цябе, дарэчы. Кажа, што гэта ты яе ўцягнула». Гэта была хлусня, але М.В. не ведала пра гэта. Яе зноў замкнулі ў пакоі без акна. Праз гадзіну вярнулі. «Васілeў» паказаў ёй яе тэлефон. «Глядзі, якая ты тут прыгожая. А цяпер уяві, што ўсе гэтыя фота апынуцца на сайтах… ну, ты зразумела. Разам з адрасам і тэлефонам тваіх бацькоў. Хочаш такой славы?» Праз тры гадзіны пагроз, шантажу і псіхалагічнага ціску яна зламалася. Яе пасадзілі перад камерай у тым самым кабінеце. «Васілeў» даў ёй ліст з тэкстам. «Глядзі ў камеру. Кажы шчыра. Калі ўбачу фальш — паедзеш у ізалятар». Яна гаварыла, запінаючыся і захлынаючыся слязьмі. «Я, М.В., раскайваюся… Я паддалася… Я заклікаю…». Апаратчык прымусіў яе зрабіць тры дублі. «Занадта шмат плачаш. Трэба, каб ты была пераканаўчай, а не соплі жавала». Наступным днём відэа з’явілася ва ўсіх праўладных тэлеграм-каналах. У каментарыях пачаўся ад. Адны пісалі: «Продажная шкура», «Сломалась!». Іншыя — «Вось, яшчэ адна прасвятлела». Яе імя, прозвішча і спасылка на Instagram былі ў адкрытым доступе. Яе адпусцілі пад падпіску аб нявыездзе. На наступны дзень яе адлічылі з універсітэта «за ўчынкі, што дыскрэдытуюць званне студэнта». «Васілeў» выканаў частку абяцання: крымінальную справу ўзбудзілі, але не па «цяжкім» артыкуле. Яе судзілі праз два месяцы. Суд цягнуўся 20 хвілін. Нягледзячы на «шчырае раскаянне» на камеру, ёй далі 3 гады «хатняй хіміі». «Яны не проста прымусілі мяне маўчаць, — казала яна пазней, з’ехаўшы з краіны. — Яны прымусілі мяне гаварыць іх словамі. Яны выпатрашылі мяне і набілі сваім тэкстам. Гэта было горш, чым калі б яны мяне проста збілі. Яны скралі маё твар».

Фота ілюстрацыйнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(h) Рымскага статута:  Пераслед ідэнтыфікуемай групы (грамадзянскай супольнасці) па палітычных матывах. О.П., 52 гады, была нязменнай дырэктаркай праваабарончай арганізацыі «Вясна» (назва змененая) ў адным з абласных цэнтраў. Іх арганізацыя не была палітычнай у прамым сэнсе слова: яны не змагаліся за ўладу. Яны займаліся маніторынгам выбараў, дапамогай асуджаным па адміністрацыйных артыкулах і прававым асветніцтвам. Яны існавалі 22 гады. За гэтыя гады яны дапамаглі тысячам людзей скласці скаргі, выйграць суды па працоўных спрэчках і абараніцца ад самавольства мясцовых уладаў. Пасля 2020 года іхная праца стала жыццёва неабходнай і смяротна небяспечнай. Яны дакументавалі катаванні, збіралі сведчанні, вялі спісы затрыманых. Улада, якая раней іх «цярпела», цяпер бачыла ў іх ворага. Разгром пачаўся раніцай 16 ліпеня 2021 года — у той дзень па ўсёй краіне прайшлі вобшукі ў дзясяткаў праваабаронцаў і журналістаў. Да О.П. прыйшлі а сёмай раніцы. Сямёра: трое з КДБ, двое з ДФР (Дэпартамент фінансавых расследаванняў) і двое панятых, якіх, як высветлілася, прывезлі з сабой. «Вобыск у рамках крымінальнай справы аб фінансаванні беспарадкаў, — коратка кінуў старшы, працягваючы ордэр. — Усім заставацца на месцах». Яны працавалі метадычна і разбуральна. Гэта не быў пошук доказаў; гэта быў акт знішчэння. Яны ўскрывалі падлогі, даставалі жорсткія дыскі з усіх камп’ютараў, уключаючы стары ноўтбук яе дачкі-студэнткі. Яны канфіскавалі ўсе флэшкі, усе блакноты, усе візітоўкі. Усе банкаўскія карткі. Усе наяўныя грошы, якія знайшлі ў доме — каля 300 долараў, якія О.П. адкладала на адпачынак. «Дзе бухгалтэрыя па грантах?» — спытаў следчы ДФР. О.П. адказала, што ўся бухгалтэрыя ў офісе. «Тады едзем у офіс» , — сказаў ён. У офісе — невялікай трохпакаёвай кватэры на першым паверсе — іх ужо чакала другая група. Дзверы былі ўскрытыя аўтагенам, завесы трымаліся на адной дзюбелі. Унутры ўсё было перавернута. Сістэмныя блокі былі выдраныя «з мясам», правады абрэзаныя. На падлозе валяліся папкі з асабістымі справамі людзей, якім яны дапамагалі. «Ага, — узрадаваўся следчы, падымаючы з падлогі нейкую дамову. — Заходняе фінансаванне! Літва!». О.П. спрабавала растлумачыць, што гэта быў афіцыйны, зарэгістраваны ў Дэпартаменце па гуманітарнай дзейнасці грант ЕС на правядзенне семінараў па правах людзей з інваліднасцю. «Усё гэта было законна», — сказала яна. «Законна? — усьміхнуўся следчы. — Гэта мы зараз вырашым, што тут законна. Вы на гэтыя грошы "экстрэмістаў" кармілі. Скаргі ў ААН пісалі. Краіну ганьбавалі». Вобыск скончыўся арыштам О.П. і яе бухгалтаркі. Іх даставілі ў СІЗА КДБ. Абвінавачанне было абсурдным: «Ухіленне ад выплаты падаткаў ў асабліва буйным памеры». Логіка абвінавачання, якую потым агучыў Следчы камітэт, была наступнай: паколькі праваабарончая дзейнасць у Беларусі дэ-факта «незаконная», то ўсе гранты, атрыманыя на яе, не могуць лічыцца гуманітарнай дапамогай. А значыць, гэта — «недэклараваны даход» фізічных асоб О.П. і яе калег, з якога яны павінны былі заплаціць падаходны падатак. Сума «ўрону», якую налічыў ДФР, склала больш за 150 тысяч долараў. Пакуль О.П. знаходзілася ў СІЗА, Міністэрства юстыцыі падало іск у Вярхоўны суд аб ліквідацыі іх арганізацыі. Прычына: «ажыццяўленне неўстаноўнай дзейнасці» і «захоўванне ў офісе незарэгістраванай сімволікі» (знайшлі маленькі бела-чырвона-белы сцяжок у шуфлядзе стала). Суд цягнуўся 40 хвілін. Прадстаўніка арганізацыі, які прыйшоў з даверанасцю, нават не пусцілі ў залу. «Вясну», якая 22 гады абараняла людзей, ліквідавалі. О.П. правяла ў СІЗА год. Яе пастаянна выклікалі на «беседы» аператыўнікі, патрабуючы прызнаць віну і «кампенсаваць шкоду». Ёй не давалі бачыцца з сям’ёй, блакавалі перапіску. У выніку яе асудзілі на 7 гадоў калоніі. «Яны налічылі "ўрон" з грошай, якія пайшлі на друк брашур пра працоўныя правы і на аплату адвакатаў для студэнтаў, — казала яна ў сваім апошнім слове, якое дзіўным чынам удалося перадаць на волю. — Яны судзяць нас за тое, што мы дапамагалі людзям. Мы былі апошняй інстанцыяй, куды чалавек мог прыйсці, калі дзяржава паварочвалася да яго спіной. Цяпер гэтай інстанцыі няма. Яны не проста пасадзілі мяне. Яны пакінулі тысячы людзей сам-насам з рэпрэсіўнай машынай. Але яны памыляюцца, калі думаюць, што, ліквідаваўшы наша юрыдычнае аблічча, яны ліквідавалі ідэю правоў чалавека».

Польскія (на пярэднім плане) і беларускія памежнікі (на заднім плане) стаяць побач з групай мігрантаў у імправізаваным лагеры на мяжы паміж Беларуссю і Польшчай недалёка ад Беластока, на паўночным усходзе Польшчы, 20 жніўня 2021 года. Крыніца: babel.ua Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(k) Рымскага статута:  Іныя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае выкарыстанне людзей як інструмента, стварэнне нечалавечых умоў, якія прывялі да пакутаў). Пратакол ААН супраць незаконнага ўвозу мігрантаў (арганізаваная дзяржавай схема). Ф.А., 28 гадоў, быў настаўнікам англійскай мовы ў Мосуле, Ірак. Пасля таго, як яго горад быў разбураны ІДІЛ, а затым падчас баёў за вызваленне, ён страціў працу і дом. Ён быў адукаваным чалавекам, далёкім ад вайны, і проста шукаў бяспечнае месца для сваёй маладой жонкі і трохгадовай дачкі. У жніўні 2021 года ён убачыў у Facebook рэкламу «турыстычнай фірмы». Яна прапаноўвала «лёгкі і легальны» шлях у Еўропу. Маршрут: Багдад — Мінск — Германія. Кошт — 5000 долараў з чалавека. Фірма запэўнівала, што ў яе ёсць «афіцыйная дамоўленасць» з беларускімі ўладамі. Ф.А. прадаў машыну і залатыя ўпрыгажэнні жонкі. Ім выдалі беларускія турыстычныя візы проста ў аэрапорце Багдада. Самалёт Iraqi Airways быў запоўнены такімі ж «туристамі» — сем’ямі з Ірака, Сірыі, Афганістана. У Мінску іх сустрэлі. Першыя два дні былі падобныя на праўду. Іх пасялілі ў гасцініцу «Беларусь». Ім нават правялі кароткую экскурсію па горадзе. «Куратары» — рускамоўныя моцныя мужчыны ў цывільным — загадалі ім чакаць. На трэці дзень, ноччу, па іх прыехалі вялікія турыстычныя аўтобусы. «Паедзем на экскурсію ў Гродна», — сказаў куратар. У аўтобусах было каля 100 чалавек. Іх вязлі некалькі гадзін і высадзілі сярод начнога лесу. «Цяпер ідзіце, — сказаў куратар, паказваючы ліхтарыкам у цемру. — Там Польшча. Ідзіце прама». Калі людзі заміналіся, з цемры выйшлі людзі ў беларускай ваеннай форме, з сабакамі. Яны не размаўлялі па-англійску. Яны проста штурхалі людзей прыкладамі ў спіны і крычалі: «Уперад! Go!». Ф.А., яго жонка і дачка разам з натоўпам пайшлі праз лес. Праз гадзіну яны выйшлі да высокага плота з калючым дротам. У некалькіх месцах дрот быў перарэзаны. «Глядзіце, праход! — закрычаў нехта. — Беларускія нам дапамаглі!». Яны прабраліся праз дзірку. Яны былі ў Польшчы. Яны ішлі яшчэ каля гадзіны, пакуль іх не асвяцілі пражэктары. Гэта быў польскі памежны патруль. Палякі іх затрымалі. Яны плакалі, прасілі аб дапамозе, паказвалі дзяцей. «Asylum! Please!» — крычаў Ф.А. Памежнікі далі ім вады і сухіх пайкоў, але сказалі, што лагеры перапоўненыя. Праз некалькі гадзін іх пасадзілі ў грузавікі і адвезлі назад да мяжы. Іх проста выпхнулі праз тую ж дзірку ў плоце назад у Беларусь. І тут пачаўся сапраўдны кашмар. З беларускага боку іх ужо чакалі тыя ж салдаты ў камуфляжы. «Назад нельга! — крычалі яны, выстройваючы шчыты. — У Польшчу! Ідзіце ў Польшчу!». Яны апынуліся ў пастцы. На нейтральнай паласе, у вузкай паласе лесу паміж дзвюма межамі. З аднаго боку — палякі, якія не пускалі іх углыб краіны. З другога — беларусы, якія не давалі ім вярнуцца ў Мінск ці хаця б у беларускую вёску. «Мы правялі ў гэтым лесе восем дзён, — распавядаў Ф.А. пазней валанцёрам. — Гэта быў ад. Тэмпература ноччу апускалася да нуля. У нас не было ежы, палатак, цёплага адзення. Дачка пастаянна плакала. Мы пілі ваду з балота. Беларускія салдаты часам прыязджалі. Яны не давалі нам ежы. Яны прывозілі яшчэ мігрантаў і штурхалі іх на нас. Яны здымалі на тэлефоны, як мы пакутуем, і крычалі палякам: "Глядзіце, фашысты, што вы робіце!". Адзін раз яны прывезлі бервяны і шчыты і прымусілі мужчын штурмаваць плот. Яны кідалі ў палякаў камяні і хаваліся за нашымі спінамі». На пяты дзень у дачкі Ф.А. пачаўся моцны жар. Яна была без прытомнасці. Ф.А. падпаўз да беларускіх памежнікаў, трымаючы дачку на руках, умольваючы аб дапамозе, аб доктары. «Пайшоў прэч!» — салдат ударыў яго берцам у грудзі. На восьмы дзень, страціўшы ўсю надзею, Ф.А. убачыў групу валанцёраў з польскага боку. Ён прарваўся праз плот і здаў ім. Яго дачку адразу даставілі ў польскую бальніцу з цяжкай пнеўманіяй і пераахаладжэннем. «Я зразумеў, што мы былі не кліентамі. Мы былі зброяй, — казаў ён у цэнтры для бежанцаў. — Яны купілі нас у Іраку, прывезлі і выкарыстоўвалі, як кулі, каб страляць па Еўропе. Яны не бачылі ў нас людзей. Для іх мы былі проста "жывы шчыт"».

Фота ілюстрацыйнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 3 (f) Рэзалюцыі 3314 ГА ААН:  Прадастаўленне тэрыторыі для здзяйснення акта агрэсіі (кантэкст). Кваліфікацыя дзеянняў І.Р.:  Унутры Беларусі — «Акт тэрарызму» (арт. 289 КК РБ), «Здрада дзяржаве» (арт. 356 КК РБ). Кваліфікацыя дзеянняў уладаў:  Пыткі (арт. 7(1)(f) Рымскага статута), пераслед па палітычных матывах (арт. 7(1)(h)). І.Р., 29 гадоў, працаваў манцёрам шляхоў на Беларускай чыгунцы ў маленькім гарадку Гомельскай вобласці. Ён не быў актывістам, але меў тое, што называюць «абвастраным пачуццём справядлівасці». Ён любіў сваю краіну і лічыў сябе патрыётам. Калі 24 лютага 2022 года пачалося паўнамаштабнае ўварванне ва Украіну, жыццё І.Р. перавярнулася. Яго станцыя стала ключавым лагістычным вузлом для расійскіх войскаў. «Я бачыў гэта сваімі вачыма, — пісаў ён пазней у лісце родным. — Эшалоны з танкамі, "Градамі", бочкамі з палівам. Яны ішлі без спынення. На платформах сядзелі маладыя расійскія салдаты, яны смяяліся і махалі нам. А я разумеў, што яны едуць забіваць. І едуць яны з маёй зямлі, па маіх рэйках». Некалькі тыдняў І.Р. знаходзіўся ў глыбокай дэпрэсіі. Ён чытаў навіны з Украіны, бачыў кадры з Бучы, Ірпеня і Чарнігава — гарадоў, якія былі зусім побач з яго домам, за мяжой. Ён пазнаваў тэхніку на фота з-пад Кіева — тую самую, што ён бачыў на сваёй станцыі. У пачатку сакавіка ён сустрэўся з двума сваімі сябрамі, таксама чыгуначнікамі. «Мы не маглі проста сядзець і глядзець, — тлумачыў ён. — Гэта было саўдзел. Мы вырашылі, што павінны гэта спыніць». Скарыстаўшы свае прафесійныя веды, яны распрацавалі план. Іх мэтай быў не падрыў шляхоў, які мог бы прывесці да крушэння і ахвяр, а вывад з ладу сігнальнай апаратуры. Яны выбралі рэлейную шафу на перагоне, якая адказвала за працу светлафораў і стрэлак. Уначы ў сярэдзіне сакавіка яны ажыццявілі свой план. Яны ўскрылі і спалілі абсталяванне ў шафе СЦБ (сігналізацыі, цэнтралізацыі і блакіроўкі). Рух на гэтым участку быў паралізаваны на паўтара сутак. Пазней аналітыкі падлічылі, што гэта і падобныя акцыі сур’ёзна запаволілі лагістыку расійскай арміі на кіеўскім напрамку. Іх вылічылі хутка. У краіне ўжо дзейнічаў рэжым контртэрарыстычнай аперацыі, і КДБ разам з ГУБАЗіК кінулі ўсе сілы на пошук «рэйкавых партызанаў». Праз тыдзень, ноччу, у дом І.Р. уварваўся спецназ. «Гэта было не затрыманне, — пісаў ён. — Гэта была каральная акцыя». У яго доме выбілі вокны і дзверы. Яго самога выцягнулі на вуліцу ў адных трусах і пачалі збіваць. Потым пачаліся пыткі. Як стала вядома праваабаронцам, І.Р. і яго сяброў катавалі ў СІЗА КДБ з асаблівай жорсткасцю. Іх падвешвалі ў «ластавку», білі токам, патрабуючы прызнацца ў працы на ўкраінскую і польскую разведку. Падчас аднаго з допытаў, імітуючы «ўцёкі», ім прастрэлілі ногі. «Ім прастрэлілі калені. Гэта не фігура мовы, — паведаміў пазней адвакат, узяты пад падпіску аб неразгалошванні. — Іх прымусілі паўзці з прастрэленымі нагамі па калідоры, пакуль аператыўнікі здымалі гэта на відэа». Суд адбываўся ў Гомелі ў закрытым рэжыме. Журналістаў і родных не пусцілі. Справу імгненна перакваліфікавалі з «псавання маёмасці» ў «Акт тэрарызму, учынены арганізаванай групай» і «Здраду дзяржаве». Абвінавачанне будавалася на тым, што І.Р., будучы грамадзянінам РБ, сваімі дзеяннямі «аказаў дапамогу замежнай дзяржаве (Украіне) ва варожай дзейнасці» і «падрываў абараназдольнасць» Саюзнай дзяржавы. Прокурор запрасіў 22 гады калоніі. Дзяржаўны адвакат прасіў аб мяккасці. Найбольш моцным момантам працэсу, пра які стала вядома дзякуючы ўцечцы, стала «апошняе слова» І.Р. Ён гаварыў спакойна, нягледзячы на тое, што стаяў на мыліцах. «Спадар суддзя, — звярнуўся ён. — Вы судзіце мяне за здраду Радзіме. Але што ёсць Радзіма? Гэта зямля, дзе я нарадзіўся. Гэта людзі. І я не мог дапусціць, каб з маёй зямлі неслі смерць маім суседзям. Нас судзілі як тэрарыстаў. Але мы не забілі ніводнага чалавека, не падверглі нікога небяспецы. Мы проста спынілі цягнікі са смерцю. Я ведаю, што з-за нас некалькі эшалонаў з ракетамі не дайшлі да мэты. Калі гэта цана за тое, каб хоць адзін снарад не прыляцеў у ўкраінскі дом, дзе спяць дзеці, я гатовы яе заплаціць». Суд прысудзіў І.Р. 20 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму. Яго сябрам — 18 і 19 гадоў. Іх прызналі «тэрарыстамі», а дзяржаўная прапаганда выкарыстала іх справу як паказальную расправу над «здраднікамі». У лісце жонцы, якое прайшло цэнзуру, І.Р. напісаў толькі адну фразу: «Не шкадую ні пра што. Праўда за намі».

Дэпартацыя ўкраінскіх дзяцей у лагер у Беларусі. Фота: БелТА Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 8(2)(a)(vii) Рымскага статута:  Незаконная дэпартацыя або перамяшчэнне. Артыкул 8(2)(b)(xxvi) Рымскага статута:  Перамяшчэнне дзяцей з акупаванай тэрыторыі. Артыкул 49 Чацвёртай Жэнеўскай канвенцыі:  Забарана прымусовага перамяшчэння. Н.П., 11 гадоў, жыў з бабуляй у Лісічанску. Яго бацькі загінулі яшчэ ў 2015 годзе. Калі ў 2022 годзе пачаліся баі за горад, яны тыднямі сядзелі ў падвале. Пасля таго як горад занялі расійскія войскі, у іх двор прыйшла жанчына ў форме «МНС Расіі» і з ёй двое вайскоўцаў. Яны прынеслі кансервы і сказалі бабулі, што ў горадзе «небяспечна» і дзяцей «эўакуююць» у Расію, у «бяспечныя» лагеры. Бабуля плакала і не хацела адпускаць яго, але жанчына ў форме прыгразіла, што «органы апекі» ўсё роўна яго забяруць, а яе могуць «прыцягнуць» за невыкананне распараджэнняў ваеннай адміністрацыі. Н.П. і яшчэ два дзясяткі дзяцей з яго раёну пасадзілі ў аўтобус. Ім сказалі, што яны едуць у «санаторый» на тры тыдні, «адпачыць ад вайны». Аўтобус доўга ехаў, і ў выніку іх прывезлі не ў Расію, а ў Беларусь, у Гомельскую вобласць, у санаторый «Дубрава». Спачатку ўсё было падобна на звычайны лагер: іх накармілі, выдалі чыстую вопратку, размясцілі па пакоях. Але ўжо на наступны дзень пачалася «праграма». Раніцай усіх пастроілі на лінейку і прымусілі слухаць гімны Расіі і Беларусі. Выхавальнікі, якія гаварылі з рускім акцэнтам, тлумачылі ім, што Украіна — гэта «тэрарыстычная дзяржава», якая «восем гадоў бамбіла Данбас», а Расія і Беларусь — іх «братнія ратаўнікі». «Нас вадзілі на "урокі мужнасці", — распавядаў пазней Н.П. праз валанцёраў, якім удалося з ім звязацца. — Да нас прыязджалі беларускія вайскоўцы з АМАПа. Яны паказвалі нам аўтаматы і вучылі іх разбіраць. Казалі, што мы павінны быць гатовыя "абароняць Саюзную дзяржаву" ад НАТА і "ўкраінскіх нацыстаў"». Цэнтральнай падзеяй стаў прыезд паралімпійца Аляксея Талая. Яго прывезлі на сцэну ў актавай зале. Ён распавядаў, што страціў рукі і ногі не на вайне, а ў мірны час, але цяпер ён «усім сэрцам з хлопцамі на перадавой». Ён прывёз дзецям лісты ад расійскіх салдат і падарункі — спартыўныя касцюмы з Z-сімволікай. «Ён казаў, што мы — рускія дзеці, — успамінаў Н.П. — Што Лісічанск — гэта Расія. Што мы павінны забыць пра Украіну, таму што яна нас здрадзіла. Ён прымушаў нас крычаць "Расія! Беларусь! Сіла!". Некаторым старэйшым хлопцам, якім было па 15–16 гадоў, ён прапаноўваў паступаць у беларускія вайсковыя вучылішчы. Мой сябар спытаў, калі мы паедзем дадому. Выхавальніца пачула і моцна яго сварыла. Сказала, што наш дом цяпер тут». Дзяцям не дазвалялі звязвацца з роднымі. Іх тэлефоны адабралі ў першы ж дзень. Бабуля Н.П. некалькі месяцаў не ведала, дзе ён. Калі тры тыдні «аздараўлення» скончыліся, Н.П. і іншых дзяцей не павезлі назад. Ім абвясцілі, што іх «змена» падаўжаецца на нявызначаны тэрмін «у сувязі з абстрэламі з боку УСУ». Пазней, дзякуючы намаганням міжнародных валанцёрскіх арганізацый, частку дзяцей удалося вярнуць праз трэція краіны. Н.П. быў у іх ліку. Але ён вярнуўся іншым. Ён быў напалоханы і дэзінарыентаваны. «Мне там казалі, што мой дзядзька, які служыць у ЗСУ, — "фашыст", — ціхенька сказаў ён псіхолагу. — Яны казалі, што я павінен яго ненавідзець. Але я ж яго люблю... Я не разумею, дзе праўда». Дэпартацыя Н.П. не была гуманітарнай акцыяй. Гэта было ваеннае злачынства, часткай якога стала прымусовая ідэалагічная апрацоўка і спроба знішчэння ідэнтычнасці. І гэта адбывалася на тэрыторыі Беларусі, пры поўным садзейнічанні яе дзяржаўных структур — ад фонду Талая да адміністрацыі санаторыя, падведамаснай «Беларуськалію».

Запуск усталёўкі «Град» расійскімі ваеннымі. Крыніца: euroradio.fm Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 25(3)(c) Рымскага статута:  Пасабніцтва (aiding and abetting) у здзяйсненні ваенных злачынстваў. Кантэкстнае злачынства:  Артыкул 8(2)(b) Рымскага статута (Умышленныя напады на грамадзянскае насельніцтва або грамадзянскія аб’екты). Артыкул 3(f) Рэзалюцыі 3314 Генасамблеі ААН:  Прадастаўленне тэрыторыі для агрэсіі. В.І., 55 гадоў, усё жыццё пражыў у вёсцы ў Гомельскай вобласці, недалёка ад аэрадрома ў Зябраўцы. Ён працаваў механізатарам у мясцовым калгасе. Зябраўка была занядбаным аэрадромам, але ў канцы 2021 года там пачаўся рух. Пайшлі чуткі пра вучэнні «Саюзная рашучасць». У студзені 2022 года яго вёску наводнілі расійскія вайскоўцы. Яны не былі падобныя да беларускіх салдат тэрміновай службы, якіх ён прывык бачыць. Гэта былі абстрэляныя кантрактнікі, з дарагой экіпіроўкай і пыхлівым выглядам. Яны разбілі лагер у лесе каля вёскі. «Яны паводзілі сябе як гаспадары, — распавядаў В.І. пазней, ужо з’ехаўшы да дзяцей у Польшчу. — Скупілі ўсю гарэлку і цыгарэты ў аўталаўцы. Казалі, што прыехалі нас "абароняць ад НАТА". А наш мясцовы ўчастковы і старшыня сельсавета перад імі хадзілі на дыбачках». Раніцай 24 лютага В.І. прачнуўся не ад будзільніка. Ён прачнуўся ад таго, што яго дом хадзіў ходунам. «Я думаў, пачалося землятрусенне. Выбег на ганак. Неба на ўсходзе было чырвоным, і стаяў гул, які не проста чуваць — яго адчуваеш нутром. Як быццам зямля разрываецца. Гэта з Зябраўкі ўзляталі самалёты і ішлі запуски ракет. Адзін за адным. Раз — праз пяць хвілін яшчэ адзін. І так усё ранне». У першыя тыдні вайны яго вёска ператварылася ў прыфрантавую зону. Днём і ноччу па іх дарозе ішлі калоны расійскай тэхнікі з літарай «V». У лесе, дзе В.І. звычайна збіраў грыбы, расіяне разгарнулі пускавыя ўстаноўкі «Іскандэр». «Нас папярэдзілі, каб мы ў лес не хадзілі. Беларускія вайскоўцы, нашы, ачапілі раён і ахоўвалі расіян, — успамінаў В.І. — Я ўсё бачыў з акна свайго трактара, калі ездзіў у поле. Яны запускалі іх проста адтуль. Уначы — успышка, якая асвятляла паўнеба, потым гэты страшны роў, і ракета сыходзіла ў бок Украіны. А праз гадзіну я ўключаў "прыёмнік", які лавіў украінскае радыё, і чуў: "Удар па Чарнігаву", "Пападанне ў жылы дом у Кіеве"». Страх у вёсцы змяшаўся са сорамам. Людзі баяліся гаварыць. Суседа, які паспрабаваў зняць калону на тэлефон, забраў беларускі КДБ. Яго не было дзве тыдні. Вярнуўся ён сівы і са зламанымі рэбрамі. «Самае страшнае, — казаў В.І., — гэта было адчуванне саўдзелу. Я чыніў трактар, а ў кіламетры ад мяне стаяла ўстаноўка, якая проста цяпер забівала людзей. Людзей, якія гаварылі на такой жа "трасянцы", як і мы. Мая цётка жыла ў Чарнігаве. Я не мог ёй патэлефанаваць... Што б я ёй сказаў? "Прабач, цётка, гэта з нашага агарода па вас страляюць"?». У сакавіку, калі расійскія войскі адступілі з-пад Кіева, Зябраўка ператварылася ў шпіталь і рамонтную базу. «Яны везлі тэхніку, разбітую, спаленую. І параненых. На верталётах, на "Уралах". Нашых беларускіх салдат тэрміновай службы прымушалі іх грузіць. Я бачыў, як яны выцягвалі абгарэлых... А потым па вёсцы пайшлі чуткі, што рускія прадаюць салярку, украдзеную ва Украіне. І не толькі салярку. Пральныя машыны, тэлевізары...» Калі В.І. з’язджаў, ён апошні раз зірнуў на аэрадром. Там заставалася расійская база, якую ахоўвала беларуская армія. «Я не ваяваў. Але я адчуваю сябе злачынцам. Бо гэта адбывалася з майго маўклівага згоды. З нашай зямлі. І нашы ўлады, і нашы вайскоўцы ім у гэтым дапамагалі. Яны саўдзельнікі. І мы, мабыць, таксама».

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 25(3)(c) Рымскага статута:  Пасабніцтва (aiding and abetting) у здзяйсненні ваенных злачынстваў, учыненае асобай, якая дзейнічае па загадзе. Кантэкстнае злачынства:  Лагістычная і медыцынская падтрымка акту агрэсіі і наступных ваенных злачынстваў. Д.К., 19-гадовы хлопец з-пад Віцебска, трапіў па прызыве ў механізаваную брыгаду ў Гомельскай вобласці. Да «дэмбеля» заставалася паўгода. У студзені 2022 года іх частку паднялі па трывозе. Пачаліся вучэнні «Саюзная рашучасць». Іх жыццё ператварылася ў хаос. На іх базу прыехалі тысячы расійскіх вайскоўцаў. «Нам адразу сказалі, — распавядаў Д.К. у ананімным інтэрв’ю пасля звальнення ў запас, — што рускія — нашы "старэйшыя браты", што мы павінны выконваць усе іх просьбы. Наш камбрыг перад імі лебезіў. Нас, салдат тэрміновай службы, выкарыстоўвалі як рабочую сілу. Мы чысцілі іх казармы, вазілі ім паліва, разгружалі боепрыпасы». Расійскія кантрактнікі паводзілі сябе пыхліва, называлі беларусаў «бульбашамі» і глядзелі зверху ўніз. «Яны былі ўпэўненыя, што "возьмуць Кіеў за тры дні", — успамінаў Д.К. — Хваляліся, што едуць "біць нацыкаў"». У ноч на 24 лютага Д.К. быў у нарадзе на КПП. «А другой гадзіне ночы пачаўся роў матораў. Пайшла бясконцая калона — танкі, БМП, "Грады". Усе з літарамі "V" і "O". Яны ішлі праз нашы вароты ў бок украінскай мяжы, да якой было 30 кіламетраў. Наш беларускі афіцэр стаяў і аддаваў ім гонар. Мне было жудасна». Яго частка мяжу не пераходзіла. Яна мела іншую ролю. Д.К. быў вадзіцелем палівазапраўшчыка. Яго задачай было ездзіць на «нейтральную паласу» або ў прыгранічную зону і запраўляць расійскія танкі, якія расходавалі паліва з шалёнай хуткасцю. «Я не страляў, — з горыччу кажа Д.К. — Але я заправіў тых, хто страляў. Я бачыў, як яны вярталіся на дазапраўку. Злосныя, брудныя. Адзін танкіст, зусім малады, як я, курыў і трасучыміся рукамі паказваў відэа на тэлефоне. "Глядзі, як мы іх... разнеслі блокпаст". А я разумеў, што ў баку гэтага танка — мая салярка. Беларуская салярка, якую я заліў гадзіну таму». Праз тыдзень іх батальён перапрафілявалі. Іх адправілі ў палявы лагер пад Нараўляй. Ён стаў медыцынскай сартоўкай. «"Уралы" і верталёты прывозілі параненых рускіх. Нам загадалі дапамагаць. Я выцягваў іх. Без рук, без ног, абгарэлых. Яны крычалі ад болю. Іх вазілі ў нашы беларускія бальніцы — у Мазыр, у Гомель». Але самае страшнае пачалося напрыканцы сакавіка, калі рускія адступалі з-пад Кіева. «Яны ішлі праз нас бруднай, разбітай ракой. Тэхніка была ўся перамешана. І на брані... яны везлі барахло. Пральныя машыны, прывязаныя да вежаў танкаў. Плазменныя тэлевізары. Дываны. Мікрахвалёўкі. Яны мянялі гэта ў нас на цыгарэты. Адзін афіцэр прапаноўваў маему прапаршчыку залатыя ўпрыгожанні "прама з вушэй хахлушкі". Наш прапаршчык узяў». Д.К. кажа, што ўся яго брыгада была ў гэтым замешана. Афіцэры — у пасабніцтве і марадзёрстве. Салдаты тэрміновай службы — у прымусовым абслугоўванні. «Я не мог адмовіцца, — кажа ён. — Нам кожны дзень зампаліт казаў, што ў краіне "становішча, блізкае да ваеннага". Што за адмову — трыбунал. За "здраду дзяржаве". Нас проста зрабілі саўдзельнікамі. У мяне ў тэлефоне засталіся фоткі... Я не ведаю, што з імі рабіць. Калі знойдуць — мяне пасадзяць на 15 гадоў. А калі я гэта пакажу — дакажа ли гэта, што я не хацеў? Я проста 19-гадовы пацан, які апынуўся не ў тым месцы. Але я заправіў танкі, якія ехалі забіваць».

Карагод у Брэсце 13 верасня 2020 года. Скрыншот відэа МУС Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(e) Рымскага статута:  Шырокамаштабнае або сістэматычнае пазбаўленне волі. Артыкул 7(1)(h):  Пераслед ідэнтыфікаванай групы (пратэстоўцаў) па палітычных матывах. Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (выкарыстанне сістэмы правасуддзя для масавага пераследу). Т.Н., 58 гадоў, была галоўным бухгалтарам на невялікім брэсцкім прадпрыемстве. Усё жыццё яна правяла ў лічбах, балансах і справаздачах. Яна была далёкая ад палітыкі, выхоўвала ўнукаў і рыхтавалася да пенсіі. Але падзеі жніўня 2020 года, фальсіфікацыі і гвалт на вуліцах яе роднага горада вывелі з раўнавагі нават яе. 13 верасня 2020 года, у нядзелю, яна разам з тысячамі іншых брэстаўчан выйшла на мірны марш. Настрой быў узнёслы, амаль святочны. Людзі спявалі песні, неслі кветкі. Дайшоўшы да перакрыжавання праспекта Машэрава і бульвара Касманаўтаў, натоўп спыніўся. Спантанна, пад гукі барабанаў, людзі ўзяліся за рукі і пачалі водзіць карагод проста на праезнай частцы. Т.Н. таксама была ў гэтым карагодзе. «Гэта было неверагоднае пачуццё адзінства, — успамінала яна пазней. — Я глядзела на твары вакол — маладыя, старыя, усе ўсміхаліся. Машыны, што спыніліся, сігналілі нам у падтрымку. Ніякай агрэсіі, ніякага гвалту. Мы проста спявалі і танцавалі. Гэта цягнулася хвілін сорак». Праз сорак хвілін на перакрыжаванне прыязджае вадамёт. Ён пачаў паліваць людзей падфарбаванай вадой. Т.Н. паспела ўцячы ў адзін з двароў. Яна вярнулася дадому мокрая, напалоханая, але з пачуццём выкананага абавязку. Ёй здавалася, што гэта быў усяго толькі эпізод — пік яе грамадзянскага ўдзелу. Яна памылялася. Дзяржаўная машына не даравала гэтага прыніжэння. Праз год, у кастрычніку 2021-га, да яе на працу прыйшлі двое ў грамадзянскім. Яе, 58-гадовую жанчыну, арыштавалі на вачах у ўсяго калектыву. Яна стала 84-й абвінавачанай па «справе аб карагодах». Следства цягнулася месяцамі. Усіх удзельнікаў вылічвалі па відэа з гарадскіх камер і здымак саміх пратэстоўцаў. Т.Н. была ў шоку ад абвінавачання. Ёй і яшчэ дзясяткам людзей інкрымінавалі «грубое парушэнне грамадскага парадку» (арт. 342 КК РБ). Паводле версіі следства, яны, «дзейнічаючы ў змове», заблакавалі рух транспарту, што прывяло да «ўрону» для горада — тролейбуснае ўпраўленне нібыта страціла 619 рублёў (каля 250 долараў). Суд ператварыўся ў канвеер. Абвінавачаных разбівалі на «партыі» па 10–15 чалавек. Суддзя не ўдаваўся ў дэталі. Пракурор манатонна зачытваў абвінавачанне, ідэнтычнае для ўсіх: «наўмысна прынялі ўдзел... выкрыквалі лозунгі... блакавалі рух». «Я спрабавала патлумачыць у судзе, — распавядала Т.Н. родным, — "Ваша гонар, якая змова? Я 90% гэтых людзей першы раз у жыцці бачыла! Якая шкода? Вадзіцелі тролейбусаў нам апладзіравалі!". Але суддзя глядзеў міма мяне. Ён нават не слухаў». Адвакат прыводзіў аргументы, што перакрыжаванне было заблакавана не пратэстоўцамі, а самім вадамётам, які перагарадзіў праезд. Што шкода не даказана. Што мірныя сходы гарантаваныя Канстытуцыяй. Усё гэта ігнаравалася. Т.Н. і іншым абвінавачаным далі «слова». «Я пражыла сумленнае жыццё, — сказала яна, стрымліваючы слёзы. — Я плаціла падаткі, выхоўвала дзяцей. Я проста хацела справядлівасці для сваёй краіны. Я не злачынца». Прысуд быў абвінаваўчы для ўсіх. Т.Н., як такой, што не мела судзімасцяў і мела станоўчыя характарыстыкі, далі 2,5 года «хатняй хіміі» (абмежаванне волі). Гэта азначала, што яна не магла выходзіць з дому ў выходныя, а ў будні павінна была быць дома да 19:00. Ёй забаранілі карыстацца тэлефонам і інтэрнэтам. Любае парушэнне — і яе б адправілі ў калонію. «Яны ператварылі маё жыццё ў турму ў маёй уласнай кватэры, — казала яна. — Яны ўзялі самы мірны, самы светлы момант пратэсту — карагод — і ператварылі яго ў склад цяжкага крымінальнага злачынства. Яны асудзілі не нас. Яны асудзілі саму ідэю таго, што людзі могуць узяцца за рукі». Усяго па «справе аб карагодах» было асуджана больш за 130 чалавек. Яны атрымалі рэальныя тэрміны, «хімію» і «хатнюю хімію». Шкоду ў 619 рублёў падзялілі на ўсіх.

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(f) Рымскага статута:  Пыткі (уключаючы прычыненне моцных псіхалагічных пакут). Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (наўмыснае стварэнне сітуацыі невядомасці для сям’і, выкарыстанне ізаляцыі як пакарання). Е.К. была жонкай вядомага апазіцыйнага палітыка, асуджанага на 12 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачанні ў «арганізацыі масавых беспарадкаў». Першыя паўгода пасля прысуду былі цяжкімі, але прадказальнымі. Муж знаходзіўся ў калоніі, паміж імі ішла перапіска. Раз на тыдзень яму дазвалялі званок. Раз на тры месяцы да яго пускалі адваката. Усё змянілася ў адзін дзень. У сакавіку 2023 года Е.К. прыйшла на чарговую сесію сувязі з адвакатам, каб даведацца навіны. Адвакат выйшаў з калоніі бледны. «Мяне да яго не пусцілі, — сказаў ён. — Начальнік калоніі заяўляе, што зняволены... адмовіўся ад сустрэчы са мной. Напісаў пісьмовую адмову». Е.К. ведала свайго мужа. Ён ніколі б не адмовіўся ад адзінай сувязі з воляй. Гэта была хлусня. На наступным тыдні перасталі прыходзіць лісты. Яе лісты, якія яна адпраўляла кожны дзень, пачалі вяртацца з паметкай «адрасат адмовіўся ад атрымання». Званкі спыніліся. Е.К. пачала аббягаць парогі. Яна паехала ў калонію на прыём да начальніка. «Ён здаровы? Што з ім?» — спытала яна. Начальнік калоніі, чалавек з пустымі вачыма, адказаў: «З вашым мужам усё ў парадку. Ён адбывае пакаранне згодна з рэжымам. Ён адмаўляецца ад перапіскі і сустрэч. Гэта яго права». «Але чаму?» — крычала Е.К. «Верагодна, не хоча з вамі размаўляць. Разбірайцеся ў сваёй сям’і самі» , — ухмыльнуўся ён. Пачаўся рэжым incommunicado. Поўная інфармацыйная блакада. Е.К. пісала скаргі ў Дэпартамент выканання пакаранняў (ДВП), у Генпракуратуру. Ёй прыходзілі адпіскі: «Парушэнняў рэжыму ўтрымання не выяўлена». Мінуў месяц. Два. Пяць. Восем. «Я не ведала, жывы ён ці не, — распавядала Е.К. праваабаронцам. — Гэта самая страшная катаванне, якую можна прыдумаць. Ты прачынаешся кожную раніцу з думкай: "Ён яшчэ жывы? Ці яго ўжо няма, а мне проста не гавораць?". Ты прадстаўляеш сабе самае страшнае. Што яго збіваюць у ШІЗА. Што ён парэзаў сабе вены. Што ён памёр ад хваробы, а яны гэта хаваюць». Яна спрабавала перадаць яму перадачу з лекамі (у яго было хранічнае захворванне). Перадачу не прынялі. «Зняволены не мае права на атрыманне перадачы, бо знаходзіцца ў штрафным ізалятары». Гэта была першая зачэпка. Значыць, ён у ШІЗА. Але за што? І чаму так доўга? Праз дзесяць месяцаў поўнай цішыні Е.К. атрымала вестку. Былы зняволены, які вызваліўся з той жа калоніі, знайшоў яе праз сацсеткі. «Ваш муж жывы, — напісаў ён. — Я бачыў яго. Яго трымаюць у ПКТ (памяшканні камернага тыпу). Ён увесь сівы і вельмі худы. Яму наўмысна ствараюць невыносныя ўмовы. Падсяляюць да яго "актывіста", які правакаваў яго на бойкі. Яму рвуць лісты, не перадаюць лекі. Адміністрацыя робіць усё, каб яго зламаць. Ён прасіў перадаць вам толькі адно слова: "Трымайся"». Е.К. расплакалася проста над тэлефонам. Ён быў жывы. «Я зразумела, што гэты рэжым incommunicado — гэта наўмысная катаванне, — казала яна. — Яны катавалі не толькі яго, ізаляваўшы ад свету. Яны катавалі мяне і ўсю нашу сям’ю гэтай невядомасцю. Яны хацелі, каб мы звар'яцелі ад страху і гора. Каб мы кожны дзень уяўлялі яго смерць. Гэта іх метад. Забойства на адлегласці, расцягнутае ў часе».

Фота ілюстратыўнае Юрыдычная кваліфікацыя: Артыкул 7(1)(f) Рымскага статута:  Пыткі (стварэнне нечалавечых умоў утрымання). Артыкул 7(1)(k):  Іныя бесчалавечныя дзеянні (наўмысная адмова ў медыцынскай дапамозе, якая прывяла да смерці). К.М., 62-гадовы грамадскі актывіст з невялікага горада Гродзенскай вобласці, быў чалавекам нясхільнай волі. Усё жыццё ён змагаўся за беларускую мову і культуру. У 2021 годзе яго асудзілі на 5 гадоў калоніі па абсурдным абвінавачанні ў «стварэнні экстрэмісцкага фармавання» — ён быў адміністратарам мясцовага гістарычнага чата ў Telegram. К.М. меў сур’ёзныя праблемы са здароўем: цукровы дыябет 2-га тыпу і ішэмічную хваробу сэрца. Ён меў патрэбу ў рэгулярным прыёме лекаў і дыетычным харчаванні. У калоніі ён адразу стаў мішэнню для адміністрацыі. Ён адмовіўся пісаць прашэнне аб памілаванні, наўмысна размаўляў з інспектарамі па-беларуску і патрабаваў выканання сваіх правоў, чым прыводзіў іх у лютасць. Яго пачалі «прэсаваць». Механізм быў адпрацаваны: яго адпраўлялі ў ШІЗА (штрафны ізалятар) па любому надуманаму прычыны. «Не зашпіліў верхнюю гузік робай» — 10 сутак ШІЗА. «Не павітаўся з супрацоўнікам» — яшчэ 10 сутак. «Ляжаў на нарах удзень» (хоць яму стала дрэнна з сэрцам) — 15 сутак. ШІЗА ў беларускай калоніі — гэта бетонная клетка два на тры метры. Удзень нары прымацоўваюць да сцяны, сядзець можна толькі на маленькім табурэце. У камеры холадна, часта наўмысна пакідаюць адкрытым акно зімой. Замест нармальнай ежы — баландa і кіпень. Для К.М. гэта было смяротным прыгаворам. У ШІЗА яму забаранілі мець пры сабе асабістыя рэчы, у тым ліку жыццёва важныя лекі — інсулін і таблеткі ад ціску. «Ён пісаў нам у лістах, пакуль яны яшчэ даходзілі, — распавядала яго дачка. — "Яны хочуць мяне згнаіць. На прагулкі не выводзяць. Лекі лекар выдае нерэгулярна, а ў ШІЗА не дае зусім. Ціск 200/120. Цукар скача". Мы пісалі скаргі. Мы ўмалялі начальніка калоніі, пракурора — "Вы яго забіваеце!". Яны адказвалі, што "стан здароўя асуджанага задавальняючы, у лячэнні ў умовах ШІЗА не мае патрэбы"». За паўгода К.М. правёў у ШІЗА ў агульнай складанасці 90 дзён. У апошні раз яго закрыли на 20 сутак за тое, што ён «не паголіўся». Праз тыдзень пасля гэтага этапавання, у пяць раніцы, у кватэры яго дачкі раздаўся званок. «Ваш бацька, К.М., памёр у 4:30. Прычына — вострая сардэчная недастатковасць. Прыязджайце па цела». Калі дачка і зяць прыехалі ў морг пры калоніі, ім выдалі цела ў закрытым мяшку. Яны патрабавалі адкрыць. «Мы не пазналі яго, — казала яна. — Гэта быў высахлы стары. Ён схуднеў кілаграмаў на 30. Твар быў зямлістага колеру. Рукі былі пакрыты цёмнымі плямамі, падобнымі на гематомы. На галаве была ссадзіна, якую неўмела замазалі гримам». У афіцыйным заключэнні аб смерці было сказана, што смерць наступіла «ў выніку абвастрэння хранічнага захворвання». Ні слова пра ШІЗА, ні слова пра адмову ў медыцынскай дапамозе. «Гэта не было абвастрэнне. Гэта было забойства, — заявіла дачка на пахаванні. — Яго катавалі холадам, голадам і пазбаўленнем лекаў. Яны ведалі, што ў яго хворае сэрца і дыябет. Яны ведалі, што без лекаў у бетонным карцэры ён не выжыве. Яны проста чакалі, калі гэта здарыцца. І гэта здарылася».

Фота ілюстрацыйнае Уводзіны: Прававая прырода «злачынстваў супраць чалавечнасці» У публічнай прасторы тэрмін «злачынствы супраць чалавечнасці» (ППЧ) часта выкарыстоўваецца як эмацыйная ацэнка праяў жорсткасці. Аднак у міжнародным праве гэта — адзін з найбольш цяжкіх складаў злачынстваў, дакладна кодыфікаваны ў Артыкуле 7 Рымскага статута Міжнароднага крымінальнага суда (МУС). Ключавая адметнасць ППЧ ад побытавага перавышэння паўнамоцтваў або нават масавых парушэнняў правоў чалавека заключаецца ў двух элементах: Кантэкстуальны элемент:  Злачынствы павінны здзяйсняцца ў рамках «широкомасштабного или систематического нападения на любых гражданских лиц». Элемент дзяржаўнай цэленакіраванай палітыкі:  Гэта нападзенне павінна праводзіцца «в соответствии с политикой государства или организации, направленной на совершение такого нападения». Прасцей кажучы, гэтыя злачынствы з’яўляюцца не эксцэсамі асобных выканаўцаў, а часткай цэленакіраванай дзяржаўнай палітыкі рэпрэсій. Іменна на гэтым настойваюць шматлікія даклады Управления Верховного комиссара ООН по правам человека (УВКПЧ), указваючы на тое, што парушэнні ў Беларусі носяць не выпадковы, а сістэмны характар і каардынуюцца на высокім узроўні. Кваліфікацыя падзей у Беларусі як ППЧ Аналіз падзей пасля жніўня 2020 года, праведзены беларускімі і міжнароднымі праваабарончымі арганізацыямі і міжнароднымі місіямі (напрыклад, у рамках ААН і Маскоўскага механізму АБСЕ), дазваляе кваліфікаваць дзеянні ўладаў па канкрэтных пунктах Артыкулу 7: Пыткі (ст. 7(1)(f)):  Сістэматычнае прымяненне катаванняў і бесчалавечнага абыходжання ў ЦІП «Акрэсціна», СІЗА КДБ, упраўленнях ГУБОПіК і РУУС было задокументавана тысячамі сведчанняў. Гэта не было «самадзейнасцю» — ідэнтычныя метады (перапоўненыя «стаканы», заліванне хлоркай, збіцці па «калідорах», падаўжэнне тэрмінаў знаходжання ў СІЗА, абмежаванне доступу да медыцынскай дапамогі, прыцягненне да цяжкай фізічнай працы без уліку стану здароўя, полу і ўзросту) прымяняліся сінхронна ў розных гарадах, што ўказвае на адзіны загад. Пераслед (ст. 7(1)(h)):  Знішчэнне больш за 1000 НДА, разгром усіх незалежных СМІ, тысячы крымінальных спраў за каментары або лайкі — гэта цэленакіраванае пераследаванне ідэнтыфікуемай групы па палітычных матывах. Лішэнне свабоды (ст. 7(1)(e)):  Дзесяткі тысяч адвольных затрыманняў і тысячы палітвязняў з’яўляюцца не «ажыццяўленнем правасуддзя», а шырокамаштабным пазбаўленнем свабоды ў парушэнне асноўных нормаў міжнароднага права. Іншыя бесчалавечныя дзеянні (ст. 7(1)(k)):  Прымусовая запіс «пакаяльных» відэа, стварэнне невыносных умоў у ШІЗА, адмову ў медыцынскай дапамозе і камунікацыі (рэжым incommunicado), што прывяло да смерцяў у зняволенні (Вітольд Ашурак, Алесь Пушкін). Контраргументы: пазіцыя афіцыйнага Мінска Афіцыйны Мінск катэгарычна адхіляе ўсе абвінавачванні. Яго пазіцыя будуецца на наступных тэзісах: «Гэта ўнутраная справа»:  Рэжым настойвае на прынцыпе дзяржаўнага суверэнітэту і неўмяшальніцтва. Пакойны міністр замежных спраў Уладзімір Макей неаднаразова заяўляў, што міжнародныя механізмы выкарыстоўваюцца для «палітычнага ціску» і «змены ўлады». Гэты тэзіс да гэтага часу прасоўваецца афіцыйнымі ўладамі Беларусі, напрыклад, у СПЧ ААН. «Абарона парадку»:  Улады сцвярджаюць, што сілавікі дзейнічалі законна, абараняючы канстытуцыйны лад ад «аплачаных з-за мяжы экстрэмістаў» і «спробы дзяржаўнага перавароту». «Усё гэта фейкі»:  Аляксандр Лукашэнка асабіста заяўляў, што кадры збіццяў на Акрэсціна — гэта «пастаноўка і мантаж», а сінякі «намаляваныя гримам». Аднак гэтая аргументацыя разбіваецца аб высновы міжнародных органаў. Так, напрыклад, Даклад УВКПЧ ААН 2023 г.  прама зрабіў выснову, што «масштабы і характар парушэнняў... могуць быць прыраўнены да злачынстваў супраць чалавечнасці». Механізмы адказнасці: поспехі і правалы гісторыі Як дабіцца справядлівасці, калі нацыянальная сістэма правасуддзя (суды, следчы камітэт, пракуратура, адвакатура) сама стала часткай рэпрэсіўнага апарата? A. Міжнародны крымінальны суд (МУС) Перашкода:  Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута. МУС не валодае юрысдыкцыяй і, адпаведна, не можа пачаць расследаванне па сваёй ініцыятыве ў дачыненні да злачынстваў, учыненых выключна на тэрыторыі Беларусі. Перадача справы Саветам Бяспекі ААН немагчыма з-за вета Расіі. Тым не менш, вышэйшае кіраўніцтва Беларусі можа быць прыцягнута да адказнасці за злачынствы супраць чалавечнасці перад МУС нават нягледзячы на тое, што Беларусь не з’яўляецца ўдзельніцай Рымскага статута — у тых выпадках, калі такія злачынствы набываюць трансгранічны характар. Гэта азначае, што частка супрацьпраўных дзеянняў або іх наступствы закранаюць тэрыторыю дзяржавы, прызнаўшай юрысдыкцыю МУС. Іменна па гэтым прынцыпе дзейнічае прыклад Літвы, якая ў 2024 годзе перадала ў МУС матэрыялы пра пераследы, катаванні і вымушаныя перамяшчэнні грамадзян Беларусі, сцвярджаючы, што частка гэтых дзеянняў — у прыватнасці, вымушаны ўцёкі ахвяр і пераслед актывістаў — мелі месца ўжо на літоўскай тэрыторыі. Практычны прыклад:  Справа Омара аль-Башыра (Судан). МУС выдаў ордэр на яго арышт за генацыд у Дарфуры яшчэ ў 2009 годзе. Нягледзячы на гэта, ён гадамі заставаўся пры ўладзе і свабодна падарожнічаў па краінах, не прызнаўшых юрысдыкцыю МУС. Нават пасля звяржэння новыя ўлады Судана не спяшаюцца яго выдаваць. Гэта даказвае: ордэр МУС — не роўна аўтаматычны арышт. Б. Універсальная юрысдыкцыя Гэта прынцып, які дазваляе любой прызнаўшай яго краіне расследаваць і прыцягваць да адказнасці асоб, абвінавачаных у здзяйсненні цяжкіх міжнародных злачынстваў (у тым ліку катаванняў), незалежна ад месца іх здзяйснення і грамадзянства злачынца або ахвяры. Ён заснаваны на прызнанні таго, што такія злачынствы закранаюць усё міжнароднае супольніцтва. Гістарычны поспех:  Справа Аўгуста Піначэта (Чылі). У 1998 годзе былы дыктатар быў арыштаваны ў Лондане па ордэры, выдадзеным іспанскім суддзёй Бальтасарам Гарсонам, на падставе універсальнай юрысдыкцыі. Хоць Піначэт у выніку не паўстаў перад судом у Іспаніі (па стане здароўя), сам факт яго арышту стаў рэвалюцыяй. Ён разбурыў сцяну суверэнітэту, за якой хаваліся дыктатары. Гістарычны поспех-2:  Справа Хісэна Хабрэ (Чад). «Афрыканскі Піначэт» быў асуджаны ў 2016 годзе ў Сенегале Спецыяльным афрыканскім трыбуналам за злачынствы супраць чалавечнасці. Бягучая практыка па Беларусі:  Іменна гэты механізм ужо запушчаны. У Літве, Польшчы і Германіі ўзбуджаныя крымінальныя справы па заявах беларусаў, пацярпелых ад катаванняў. Генпракуратура Германіі расследуе справы па фактах злачынстваў супраць чалавечнасці. Справа Юрыя Гараўскага з’яўляецца адным з важных прыкладаў прымянення універсальнай юрысдыкцыі ў дачыненні да меркаваных злачынстваў, учыненых у Беларусі. У 2023 годзе ў Швейцарыі быў затрыманы былы супрацоўнік беларускага спецпадраздзялення «СОБР» Юрый Гараўскі, які публічна прызнаўся ў ўдзеле ў выкраданнях і забойствах апазіцыйных палітыкаў у канцы 1990-х гадоў. Швейцарскія ўлады ўзбудзілі супраць яго крымінальную справу па артыкуле аб злачынствах супраць чалавечнасці, скарыстаўшы прынцып універсальнай юрысдыкцыі. Гэты прэцэдэнт стаў важным сігналам: нават калі дзяржава, дзе адбываліся злачынствы, не забяспечвае правасуддзя, іншыя краіны могуць узяць на сябе адказнасць за пакаранне вінаватых. Выснова Нацыянальнае правасуддзе ў Беларусі сёння немагчыма. Шлях праз МУС заблакаваны палітычна. Таму універсальная юрысдыкцыя становіцца галоўным і найбольш рэалістычным інструментам . Яна не абяцае хуткай расплаты, але, як паказвае справа Піначэта, стварае для злачынцаў «юрыдычную удаўку», якая паступова сціскаецца, ператвараючы іх у невыязных і таксічных для любой краіны свету.